welkom & Introductie           PRIMA PARS

Het feest van Christus Koning + Luther en het Latijn

De laatste zondag van het kerkelijke jaar heeft het thema aangereikt en dan niet zozeer als Totensontag, maar als voleindingszondag of zoals in de RK traditie sinds 1925 als het feest van Christus Koning. Een mooi voorwendsel om eens wat koraalmuziek uit de rijke Lutherse traditie bij elkaar te brengen waarin God als koning wordt bezongen.

Het wordt 4x een drieluik: een instrumentaal stuk, een koorwerk, en een koraal

In het eerste luik is het instrumentale stuk een virtuoze orgelbewerking van een Psalmmotet van Hieronymus Praetorius, een Noordduitse organist, cantor en componist Als u zijn werklijst beziet, dan zal u meteen opvallen dat hij vooral missen componeerde volgens de Latijnse ritus, magnificats en Psalmmotetten, eveneens in het Latijn.

Dat verwondert u misschien: Luther heeft toch het Latijn afgeschaft en de volkstaal ingevoerd Nee, dat is niet juist: Luther heeft ervoor gezorgd dat het evangelie verstaan kon worden door iedereen, maar toen sommige van zijn collegas het Latijn totaal wilden bannen uit de kerk & school, dan verdedigde hij het met vuur. Van Luther mocht zelfs hoofdmis best in het Latijn. Hij heeft hiervoor zelf de canon van de mis in het LATIJN herschreven zodat er van het goede van het verleden zo weinig mogelijk verloren zou gaan bij de kerkhervorming  christlich bessern noemde Luther dat. Vooral bij de getijdediensten (vespers bijv.) is het Latijn heel lang in gebruik gebleven. Heel lang is het zelfs gebruikelijk geweest om veel vaste liturgische onderdelen in het Latijn en het Duits te doen, afwisselend. Tot in Bachs tijd werd trouwens het ordinairum van de mis nog in het Latijn gedaan, en pas bij de viering van de eucharistie overgeschakeld naar het Duits.

Het gevolg van deze conserverende houding is dat de kerkmuziek uit het verleden bruikbaar bleef. De hymnen werden gezongen, de responsoria. En in Lutherse kerken hoorde je dus naast het volle koraalgezang, ook nog steeds Josquins motetten, of een miszetting van Obrecht, om maar twee favoriete componisten van Luther zelf te noemen.

Een curieus voorbeeld van deze houding is het tweede muziekstuk van vandaag. Eigenlijk is dit gewoon het salve regina, een zeer populair gebed tot Maria waar de mensenkinderen hier voor de variatie eens niet adamskinderen, maar kinderen van Eva genoemd haar hulp inroepen om bij haar zoon voor ons te pleiten. Ontroerende tekst, oneindig vaak getoonzet, gezongen in de getijdengebeden, bij het laatste gebed voor de nacht, de completen.

Luther kende het zelf maar al te goed, en het was hem dierbaar. Reeds voor de Reformatie was het in Duitsland door Hans Sachs lichtjes aangepast, christlich gebessert niet salve regina, mater.. maar salve rex noster, pater

De verschillende bleven populair tot begin 17^e eeuw. Michael Praetorius geen familie heeft het prachtig bewerkt, samen met de andere getijdengebeden.

Na de christlich gebesserte versie van het salve regina horen we als slot van dit eerste deel een typisch Lutherse koraalmelodie, gevoegd bij een berijming van de Psalm der psalmen: Psalm 23: de Heer is mijn herder

SECUNDA PARS

Een vroege 17e eeuwse Psalmenstrijd tussen Lutheranen en Calvinisten

Dat klonk heel lieflijk, psalm 23, trouwens niet op de melodie van Schtz, maar op Es ist gewisslich an der Zeit. .. Zo had de berijmer Cornelius Becker het bedacht. Hij had in 1601 in vrij korte tijd alle 150 Psalmen berijmd om ze op bekende gezangwijzen te zingen. Zo kon je er een groot aantal zingen op Ach Gott von Himmel sieh darein, nog meer op Aus tiefer Not etc Schtz vond dat een beetje zwak en heeft daarom voor huiselijk gebruikde teksten van Becker van nieuwe melodien voorzien, hele mooie, maar te moeilijk voor gemeentezang. Nooit populair geworden.

Maar daar gaat het mij nu even niet om.

De drijfveer van Becker is interessant. Hij heeft dat namelijk gedaan om een tegengifte hebben tegen het Geneefse Psalter, k zal maar zeggen de 150 Psalmen die in de protestantse kerken gezongen werden. Becker was niet zomaar iemand, nee, hij was dominee en professor in Leipzig, gepromoveerd op een weerlegging van de verderfelijke leer van de calvinisten aangaande het heilig Avondmaal en hij ergerde zich hevig aan de toenemende populariteit van een Duitse vertaling van het Geneefse Psalter (Lobwasser). Hij moet gedacht hebben: If you cant beat them, join them en daarom heeft hij een eigen vertaling uitgebracht op geliefde en bekende melodien

Waar zat m nu het springende punt? Wat was er dan mis mee met die Geneefse psalmen?

Enkel naijver, jaloezie ?

t Zal vreemd klinken, maar het is echt waar: De Lutheranen vonden de Psalmen van Genve veel te Joods.

De Lutherse kerk was eigenlijk heel traditioneel gebleven in zijn gevoelen omtrent het OT. Luther vond dat eigenlijk de hele bijbel over Christus ging. Hij las het OT bij voorkeur uit als aankondiging van of voorbereiding op de komst Christus. Zeker de Psalmen. Meer dan 1/3 vond hij profetien van Christus.

De calvinisten waren in de 16^e eeuw veel radicaler in hun herbronning. Zij hadden echt Hebreews geleerd, en zij hadden - al lezend - begrepen dat het OT een Joods boek was. En dat de Psalmen meestal eigenlijk over David gingen En zo had Clment Marot ze dan ook berijmd, en Beza washem hierin gevolgd: zo eerlijk mogelijk en dus klonken ze Joods.

Dit was de Lutherse theologen en dominees een doorn in het oog. Zij verweten Calvijn en de zijnen dat ze judaiseerden. Achteraf gezien een compliment voor de gereformeerde bijbelgeleerden, maar zij zagen dat niet zo. In hun ijver om die vreselijke beschuldiging te weerleggen vloog strijdschrift en pamflet heen en weer, zeker einde 16^e begin 17^e eeuw.

En vervelend neveneffect om toch vooral te bewijzen dat ze echt wel goede christenen waren en geen krypto-judaisten is van de weeromstuit het zuiver wetenschappelijk onderzoek van het OT eerder achteruit dan vooruit gegaan. Maar dit terzijde.

Schtz was het helemaal met Becker eens en dat kun je ook afleiden uit de wijze waarop hij de Psalmen Davids toonzette Als prachtige teksten, helemaal in de Venetiaanse stijl, en met het gloria aan het eind. Jezus wordt niet genoemd in de psalm, maar christelijk is het nu wel..
 

TERTIA PARS

De koningspsalmen, Psalm 93

In het boek van de Psalmen staat een reeks Psalmen achter elkaar die hetzelfde thema hebben: 93-99: De Heer is koning psalmen.  Ze gaan natuurlijk niet over Christus, maar over God, de Heer. En wonderlijk maar eigenlijk wel begrijpelijk Gods koningschap heeft in de eerste plaats betrekking op de natuur

Hij heerst over de schepping. In Psalm 93 (die verschillende keren in het programma voorkomt) voel je nog hoe de natuur voor de mensen in de oudheid niet verbonden was met een lieflijke vakantiebestemming, maar met doodsgevaar

In de beginregels van de Psalm garandeert enkel Gods majesteit dat de wereld vast staat en niet wankelt Blijkbaar voelde men dat dus anders aan.

Wij hebben dat niet meer, maar in tijden van aardbeving of tsunami dan komt iets van die oude huiver plots weer terug.

Ik wil u op n ding wijzen. De evocatieve kracht van deze Psalm Het is pure pozie.

Wat heeft die Psalm dan ?

De verzen rijmen niet, ze vallen niet uiteen in strofen, maar de taal roept precies dat op wat beschreven wordt. Vooral het gebruik van parallelle zinnen, herhaling van woorden, klanken, variaties, zo typisch voor Hebreeuwse poezie

In het middelste deel van deze Psalm doet de dichter hier zelfs iets heel uitzonderlijks.

In  plaats van zich te beperken tot parallelle tweetallen, gaat hij in drie-en schrijven

De tri-cola heet dat: drie versregels die met kleine uitbreidingen of vervangingen een stijgende lijn vormen, trapsgewijs stuwend.

Zonder dat je de woorden verstaat, voel je wat de dichter bedoelt zelfs in vertaling:

De stromen verheffen, Heer,

de stromen verheffen hun stem,

luid verheffen de stromen hun stem.

Maar boven het geraas van de wijde wateren,

van de machtige baren der zee,

is hoog in de hemel de machtige Heer.

Heerlijk voor toondichters om op muziek te zetten. En dat is ook vaak gebeurd, want Psalm 93 stond en staat vaak op het gebedsrooster. Waar men de getijden bad werd hij op zondagmorgen gebeden in de derde week, als eerste psalm. En op zon- en feestdagen in de sterke tijden, met name in de paastijd, telkens als eerste psalm van de dag

Voetnoot: In de Griekse vertaling heeft deze psalm een titel: Op de dag vr dIe sabbat, toen de aarde bewoond is geworden. Lofgezang. Van David. Adam, zo leert ook de joodse traditie, zong deze psalm op de vooravond van de sabbat. Op de sabbat zelf zong hij de vorige psalm: Ps 92. In Qumrn heeft deze psalm een Alleluia voorop, wat ook in de Apokalyps, die deze Psalm citeert (19,6) geattesteerd is. De Psalm is ook oud in die zin, dat ze elementen van de typisch Bals-cultus incorporeert terwijl ze ze verjoodst. Bal is namelijk helemaal verbonden met de natuur en de strijd tussen de kosmische krachten.

QUARTA PARS

et in secula seculorum

We hebben een sprong gemaakt in de tijd. Van begin 18^e eeuw naar de 19^e, 20^ste eeuw (Max Reger). Stijlbreuk. Zeker. Gods koningschap is eeuwig, maar de manier waarop de mensen Gods koningschap prijzen of God als koning aanbidden varieert enorm. Wij spreken met de eeuwige God in de taal van onze tijd Dus ook met de muzikale taal van onze tijd.

Het duo dat dit vierde deel opent: Sigfrid Karg-Elert en Hugo Distler gaan in hun muzikale taal nog een stap verder dan Max Reger. En dat werd niet door iedereen in dank afgenomen.

Sigfrid Karg-Elert bijv. hoewel hij zoals zijn naam Duits was en zijn carrire maakte aan het Leipziger Landeskonservatorium ondervond eind jaren 20 dat er steeds meer kritiek kwam op het feit dat hij zijn werken Franse titels gaf, dat zijn muziekstijl eerder internationaal Europees was, dan typisch Duits Hij moest meer nationaal, meer volks schrijven Toen Karg-Elert in 1932 vanuit de VS een uitnodiging kreeg om een concertreis te maken, greep hij deze kans aan om Leipzig te ontvluchten, hoewel zijn gezondheid het eigenlijk niet toeliet. Het werd een fiasco. Karg-Elert was geen orgelvirtuoos, zoals Marcel Dupr of Louis Vierne. Ziek kwam hij naar Duitsland terug en overleed op 9 april 1933 te Leipzig, nog geen 56 jaar oud.

Triester nog is het verhaal van Hugo Distler; de man die mede verantwoordelijk is geweest voor de herleving van de Duitse kerkmuziek, m.n. voor de herbronning ervan . een voorbeeld nemen aan de pure muziek van Schtz, Scheidt, na een periode van vette romantiek. Dat wij die muziek vandaag horen hangt indirect met die hervormbeweging samen.

Distlers eigen kerkmuziek is een schoolvoorbeeld van hoe beknoptheid zeggingskracht ten goede kan komen. Een mix van klassieke stijlfiguren en eigentijdse toonspraak.

Hij bewoog zich in de Bekennende Kirche, die zich tegen Hitler keerde, niet omdat hij zo politiek actief of bewust was, maar gewoon omdat zijn muziek daar paste.

Geen bombast, geen Volkstum, geen gexalteerd gedoe, onkritische emoties,

maar eenvoud, concentratie, hartstochtelijke zoektocht naar waar het nu echt om gaat in dit leven

Zoals u weet heeft HItler die Bekennende Kirche deskundig verstikt en Distler moest verder maar zien aan de kost te komen als muzikant, componist, muziekleraar.

Voeg daarbij dat hij een hypersensitieve persoon was en je kunt al raden dat hij het niet gemakkelijk heeft gehad. Overleef maar eens in een land, een Reich waar God niet Koning is, en waar de broers en zussen van Joodse rabbi Jezus systematisch werden afgemaakt

Het is hem dan ook niet gelukt.

In zijn afscheidsbrief aan zijn vrouw en kinderen hij heeft zich in 1942 het leven benomen schrijft hij: Bidt voor mij. Ik sterf als een arm zondig mens en hoop enkel op Gods barmhartigheid. Ach wat zou ik graag gezongen hebben uit het requiem van Schtz aber sie sind in Frieden Maar ik kan niet meer.

Beste mensen, het is niet zo simpel om in het koningschap Gods te geloven in een wereld waarin het tegenovergestelde het geval lijkt.

Toch kunnen we het maar beter blijven proberen, want anders is het tegenovergestelde het geval