Dies Irae, dies illa

• Tekst met vertaling vindt u hier (opent nieuwe pagina)

• Verklaring per strofe (onderaan deze pagina)

Dit indrukwekkende lied/gedicht stamt uit de 12de eeuw. Lange tijd werd het toegeschreven aan een Franciscaanse monnik: Thomas de Celano (ca. 1200-ca. 1260), maar de ontdekking van een Noord-Italiaanse handschrift (eind 12de eeuw, Codex VII D 36, f. 16r. - Nationale bibliotheek, Napels) maakt dit onmogelijk. Het is ouder, èn komt dus op de lijst van liederen geschreven door Anonymus, NN (nomen nescio). Het oorspronkelijke lied telde 16 terzinen (strofe 11 ontbreekt, evenals de lacrimosa toevoeging). Meer info: C. Vellekoop, Dies ire dies illa: Studien zur Frühgeschichte einer Sequenz. Dissertatie. (Utrechtse bijdragen tot de muziekwetenschap 10, Bilthoven 1978). Hieronder een toelichting/analyse van het lied met uitleg per strofe (door J.W. Schulte Nordholt, Hymnen). Het lied behandelt een thema dat natuurlijk zo oud is als het Christendom, ja ouder. Grondslag is een passage uit de profeet Zephanja (1:14- 16): 

Juxta est dies Domini magnus: juxta est, et velox nimis. Vox diei Domini amara: tribulabitur ibi fortis. Dies irae dies illa, dies tribulationis et angustiae, dies calamitatis et miseriae, dies tenebrarum et caliginis, dies nebulae et turbinis, dies tubae et clangoris super civitates munitas, et super angulos excelsos.

Nabij is de grote dag des HEREN, nabij is zij, ze nadert haastig. Hoort hoe bitter de dag des HEREN is, schreeuwen zal de machtige. Die dag is een dag van toorn, een dag van benauwdheid en angst, een dag van vernietiging een ellendige dag een dag van duisternis, een donkere dag een dag van wolken, van dichte nevelen een dag van bazuingeschal en krijgsgeschreeuw over de versterkte steden en de hoge hoektorens.

 

De absoute bij de dodenmis is al heel oud, en zet de bijbeltekst om in een gebed.  

Libera me, Domine, de morte aeterna in die illa tremenda:

quando caeli movendi sunt et terra:

dies illa, dies irae, calamitatis et miseriae, dies magna et amara valde,

quando caeli movendi sunt et terra.

Tremens factus sum ego et timeo: dum discussio venerit atque ventura ira,

quando caeli movendi sunt et terra.

Contremunt angeli et archangeli; impii autem ubi parebunt,

quando caeli movendi sunt et terra?

Vix iustus salvabitur; et ego, miser, ubi parebo,
quando caeli movendi sunt et terra?
Quid ergo miserrimus, quid dicam, vel quid faciam,
dum nihil boni perferam ante tantum iudicem,
quando caeli movendi sunt et terra?

 

Blume schrijft over dit ontstaan uit de tekst van Zephanja : « Seit dem 9. Jahrhundert schlossen sich an die Totenmesse die Gebete an der Totenbahre und die absolutio super tumulum (absolutie boven/bij het graf) an : Auf ein Gebet des Priesters folgt das Responsorium : Libera me, Domine, de morte aeterna in die illa tremenda. Uit deze spiritualiteit zal in de 12de eeuw ons lied geboren zijn. De eschatologische traditie is trouwens aanwezig in de hele Middeleeuwen, indrukwekkend vindt men haar reeds bij Columba, de grote Ierse apostel uit de zesde eeuw :

Regis regum rectissimi

prope est dies Domini,

dies irae et vindictae

tenebrarum et nebulae,

diesque mirabilium

tonitruorum fortium,

dies quoque angustiae,

maeroris ac tristitiae,

in quo cessabit mulierum

amor ac desiderium

hominumque concentio

mundi huius et cupido.

Volledige tekst en vertaling in Hymnen en Liederen , p. 78vv.

 

Raby haalt een interessant voorbeeld aan uit de 9 ^e eeuw met dezelfde tendens  

Dies irae, dies illa,

dies nebulae et turbinis,

dies tubae et clangoris,

dies nebulosa valde,

quando tenebrarum pondus

cadecadet super peccatores.

Het is niet gemakkelijk te zeggen waardoor het lied zo groots is. Het is ontstaan in de dertiende eeuw, waarschijnlijk in de sfeer van de Franciscaanse mystiek . Het verenigt daardoor de grootse sombere traditie van de Middeleeuwse eschatologie met een zekere tederheid, in de strengheid is hulpeloze menselijkheid verwoord, de grote Rechter is één en al majesteit, maar nu bovendien de mens die voor ons geleden heeft.  Er is een nieuw sentiment in de eschatologie van deze tijd, hetzelfde dat men zien kan in het beeldhouwwerk van de grote kathedralen.  

Mâle heeft daarover in zijn “ L'art religieux du 13e siècle “ een indrukwekkend hoofdstuk geschreven. (en zie ook de verdere vertolking hiervan bij G. Duby, DW). Misschien heeft juist in de kringen der Franciscanen deze eschatologie bijzonder geleefd, daar men immers in Franciscus zelf een belichaming zag van de engel der Openbaring, die het zegel van de levende God had, namelijk de stigmata (Op. 7:2). Ermini heeft trachten aan te tonen, en op heel overtuigende wijze, dat er in dit lied twee tradities samen zijn gekomen, namelijk van Joachim van Fiore en van Franciscus ; de eerste vol van verschrikking en vrees, met fantasie atterrite , de andere tutto serafico in ardore   (Ermini 75). Het lied heeft een zekere indeling. De eerste zes strofen zijn het objectieve gedeelte, waarin een beschrijving wordt gegeven van de dag des oordeels. Dan begint het subjectieve deel, de plaats van de enkele zondaar in dit verschrikkelijke gebeuren wordt centraal gesteld. En hoe merkwaardig is het daarbij dat in dit allerberoemdste lied van de Kerk de ik-vorm heerst! Recordare Iesu pie, dat is waarlijk de Franciscaanse toon, herinnerend aan Bonaventura.  Steeds sterker wordt de stem van de smekeling, en het lied eindigt dan ook met een persoonlijk gebed.

 

Toelichting per strofe

• Strofe 1 : De toorn Gods berust in zijn rechtvaardigheid. Thomas van Aquino schrijft : « Ira non dicitur in Deo secundum passionem animi, sed secundum iudicium iustitiae (aangehaald bij Ermini 84). De term, zo gebruikt, komt al voor bij Gregorius de Grote : « Nunc tempus est misericordire, in illo autem iudicio dies irae». Seculum in r. 2 is een woord met nadruk gebruikt voor de vergankelijke wereld. Augustinus schrijft : « Contemnite ergo saeculum, christiani, contemnite saeculum, contemnit e. »
  De laatste regel van de eerste strofe Teste David cum Sibylla heeft nogal eens weerstand opgeroepen. Een Frans missaal heeft als eerste strofe : Dies iree, dies illa / crucis expandens vexilla I solvet seeclum in favilla. Ook vindt men nogal eens Teste Petro cum Sibylla, omdat Petrus een kroongetuige is van het laatste oordeel en David nauwelijks.  Maar een vermelding van David kan berusten op zulke psalmteksten als 10(11):6 / 49(50):3-5 / 95(96) / 96(97) / 109( 110):5.
  De Sibylle berust op de gekerstende klassieke traditie, die zich geuit heeft in de [quasi-]Sibyllijnse boeken. De 10 ^e eeuwse dichter Othlo van St. Emmeram noemt ook al profeten en Sibyllen in één adem, en reeds in de negende eeuw kende men een cantus Sibyllae over haar voorspelling van Christus, wat tenslotte terug ging op een passage van Augustinus, die de Erythraeische Sibylle noemt als getuige van het Laatste Oordeel ( De Civ. Dei XVIII, 23). [DW: Daar citeert Augustinus het acrostichon van Ichthus, Grieks>Latijn. Zie echter ook XVIII, 46, waar Augustinus halvelings suggereert dat het wel eens een christelijke auteur zou kunnen zijn]  
• Strofe 2 : Lucas 21:22-27, Augustinus, De civitate Dei I. XX, c. 24, n. 2 : « Manifestus enim veniet inter iustos et iniustos iudicaturus iuste »  
• Strofe 3 : Matth. 24:31, Openb. 20:11 , de grote, witte troon . Bernard van Clairvaux: « Quis cogitabit diem adventus illius, quando descendet cum plenitudine luminis praecurrentibus angelis et tubae concentu excitantibus de pulvere corpus inops et rapientibus illud obviam Christo in aera » (De adventu Domini, sermo. VI, n. 5).
• Strofe 4 : Bonaventura, (Breviloquium VII, 5) : « Resurrectio fit secundum cursum mirabilem et supernaturalem «  Regel 3 kan doen denken aan Job 9:3 .
• Strofe 5 : Openb. 20:12 . Bonaventura (Breviloquium VII, I) : «  Ille liber vitae est liber in quo scripta sunt omnia simul et lucidissime. » 
• Strofe 6 : Thomas van Aquino : «  Non est estimandum quod discussio iudicii erit necessaria ut iudex informetur, ut contingit in humanis iudiciis, cum omnia sint nuda et aperta oculis eius » (Comp. Theol. I, 243), Lucas 8:17, Matth. 25:31 .
• Strofe 7: De ellendige mens in Job 14:1 . Verder Job 31:14 , Jesaja 10:3 . Bij r. 3, I Petrus 4:18 . Anselmus : Ad quid tendam ut tremendam / evadam sententiam ? / Quem requiram, / per quem iram iudicis effugiam?
• Strofe 8 : Hier begint de omslag in het gedicht, des te groter omdat de inzet zo groots is. Alleen de rechter, die zo verheven is, kan genade schenken, en alleen genade kan de mens redden. Eph. 2:4-8 .
• Strofe 9 · Hier klinkt de warme toon van de Franciscaanse mystiek ten volle door. De mens pleit op zijn schuld als het ware, daarvoor is Christus gekomen, die niet komt “animas perdere sed salvare” ( Lucas 9:56 )
• Strofe 10 : Joh. 4:6 , het verhaal van de Sammaritaanse vrouw is hier het voorbeeld : Jesus  ergo fatigatus ex itinere sedebat sic supra fontem ». De kerkvaders hebben deze tekst mystiek uitgelegd, zo Ambrosius : « Fatigatus est, sed in te, quia diu te quaesivit” ( De Spiritu Sancto I, 16, 165). Ook Bernard spreekt van de dodelijke vermoeidheid van de Verlosser.
• Strofe 11: De remissio wordt gevraagd voor de dag van de rekenschap komt, tegenover elkaar staan de tijd van genade en de tijd van oordeel. Ps. 101(102):14.
• Strofe 12 :Vergelijking met de tollenaar, van verre staande. Lucas 18:13 , Bernard: “Erubesco et tabesco tuam timens faciem.”
• Strofe 13 : De mens vergelijkt zichzelf met de bekeerde zondares Maria Magdalena en met de moordenaar die aan het kruis vergeving krijgt (Lucas 7:50, Lucas 23:42-43) .
• Strofe 14 : God wordt aangesproken als bonus, naar vele psalmteksten (bijv. Ps. 135, 136 ). Bij r. 3 Matth. 25:41, Marcus 9:43. Het eeuwige vuur heeft buitengewoon op de fantasie van de Middeleeuwers gewerkt. Bonaventura schrijft : “Divino imperia ordinante ignis ille sic agit, quod semper urit et non consumit, semper affigit et non interemit, ut sic in eadem poena nec acerbitatis aeternitatem, nec aeternitas tollat acerbitatem » ( Breviloquium VIII, I).
• Strofe 15 : Matth. 25:32-33 . Anselmus (De passione Domini, serm. 14) : « Agnosce me inter oves tuas et trahe ad pascua tua, et agnosce oviculam tuam ut merear esse ad dexteram tuam ».
• Strofe 16 : Matth. 25:34 en 41 , « Tunc dicet et his qui a sinistris erunt : Discedite a me maledicti in ignem aeternum « Bij r. 3, Ambrosius (In psalm. 118) : « Deus malignes repellit, laborantes vocat. »
• Strofe 17 : Ps. 50 (51): 18 ,  « cor contritum et humiliatum Deus non despiciet. » 

 

 

Waardering van het lied in de historie

Daniel , de uitgever van de Thesaurus Hymnologicus, noemt het “ het schoonste sieraad van de heilige dichtkunst en het kostbaarste kleinood van de Latijnse kerk “ (II, 112); George Saintsbury schrijft : « Fortunately there is not likely ever to be lack of those who in youth and in age, after much reading or without much, in all time of their tribulation and in all time of their wealth, will hold these wonderful triplets, be they Thomas of Celano's or another’s, as nearly or quite the most perfect wedding of sound to sense that they know » . Curtius , die dit citeert, voegt eraan toe : Vor Dante gibt es nichts, was ihnen an Kunst vergleichbar wäre.” Zeer schoon vat de Gourmont samen : « Efflorescences suprêmes, la poésie triste et pénitente du moyen âge se déploie en deux sombres fleurs amertumées de cendres, salées de larmes, le Dies irae et le Stabat Mater, la Peur, la Douleur, peur et douleur tempérées par l'adoration, par l'amour » (Gourmont 287).

 

Litt. :

G. M. Dreves, «  Das Dies Irae, » Stimmen aus Maria-Laach 42, 1892, 512-529 ;

F. Ermini, Ill Dies Irae, Bibliotheca dell' Archivurn Romanicum, serie I, vol. II, Genève 1928;

C. Blume, » Dies Irae,, Tropus zum Libera, dann Sequenz « , Cäcilienvereinsorgan 1914, 3, 55-64;

K. Strecker, «Dies ira “, Zeitschrift für Deutsches Altertum 51, 1909, 227-255;

F . G. Lisco, Dies Irae, Hymnus auf das Weltgericht, Berlijn 1840.

 

Schulte/Biezen, Hymnen. Een bloemlezing met muziek, p. 307-310

 

op p.310 geeft Van Biezen nog deze melodie mee om te zingen (3 terzinen, dan da capo