Christoph Straus, Nova ac diversimoda sacrarum cantionum compositio, seu motetae (Wenen, 1613)

De bladzijden vóór de muziek zelf, gewoonlijk het 'voorwerk' of de paratekst genoemd, van Straus' eerste gedrukte bundel, uit de Cantus-partij: titelpagina, opdracht aan keizer Matthias, keizerlijk privilege, register en lofgedichten, met transcriptie en Nederlandse vertaling. Voor de achtergrond: Christoph Straus.

Wat het voorwerk zegt

De bundel verscheen in mei 1613 in Wenen, op kosten van Straus zelf (propriis sumptibus, zegt het privilege). Hij is opgedragen aan Matthias, die nog geen jaar keizer was. Titelpagina, opdracht, privilege en lofdichten vormen samen een zorgvuldige enscenering van een gunstrelatie.

De opdracht volgt de logica van het geschenk. Straus biedt primitiae en libamenta aan, eerstelingen en plengoffers, en vraagt om bescherming. Hij beroept zich op dienst die in zijn familie erfelijk is: hij diende zelf al vóór hij volwassen was, en zijn voorvaderen dienden het huis Oostenrijk continua velut successione. Als de keizer dit niet afkeurt, dan zal hij "niet terugdeinzen voor een groter werk": een voorbehoud, geen concrete belofte. Als geloofsbrief noemt hij één stuk dat de keizer al eerder welwillend had ontvangen: het eenendertigste motet, het negenstemmige O sacrum convivium.

Het lofdicht van Conrad Georg de Lonsin, collega in de keizerlijke kapel, maakt expliciet wat de opdracht niet zelf kan zeggen: op arbeid volgt beloning. Jason kreeg na Scylla en de golven bij Sicilië het Gulden Vlies; verdient Straus dan geen vergulde ram? Aan een hof waar het Gulden Vlies de huisorde was, is dat een doorzichtige hint. Ook het lofdicht verwijst naar het O sacrum als geschenk dat de keizer aanvaardde. Die rolverdeling is gebruikelijk: wat de componist in zijn opdracht niet kan vragen zonder onbescheiden te zijn, mag een ander namens hem zeggen. De opdracht spreekt van nederigheid en trouw; het lofdicht van loon. Struthius is een woordspel op de naam: Strauß is struisvogel, Latijn struthio.

De Lonsin, elders als De Loncin gespeld, was tenor in de hofkapel en kwam uit de streek van Luik. Een jaar eerder schreef hij de lofdichten bij het motettenboek van zijn landgenoot Lambert de Sayve (1612), ook opgedragen aan Matthias; zie Lambert de Sayve, motetten. Beide keren volgt hij hetzelfde sjabloon: een kort distichon Ad authorem dat vraagt waarom de muziek wordt verspreid, en een langer Aliud dat aanspoort tot publicatie, naar Martialis I,25. Ook het vaderland van de componist keert terug: in 1612 zingen de Belgae De Sayves liederen, in 1613 heet Straus hem quem Austria genuit.

Transcriptieregels. Lange s is weergegeven als s, æ/Æ als ae/AE en ū als um. absq; is opgelost als absque. Spelling, u/v, i/j, hoofdletters, accenten en interpunctie staan zoals gedrukt. In de opdracht is de tekst doorlopend gezet, zonder afbreekstreepjes aan het regeleinde. Op de titelpagina en in de gedichten volgt de regelval de druk. Typografische opvulkrullen aan het regeleinde zijn weggelaten. Twijfelachtige lezingen en drukfouten zijn niet verbeterd, maar in de aantekeningen besproken.

1. Titelpagina

Straus 1613, Cantus: titelpagina
Cantus, titelpagina

Transcriptie

CANTVS.

NOVA AC DIVERSIMODA
SACRARVM
CANTIONVM
COMPOSITIO,
SEV
MOTETAE,
5.6.7.8.9. & 10. tàm Vocibus quàm
Instrumentis varijs (vt ad illas superius ac in In-
dice annotatum est) maximè accommodatae,

AVTHORE
CHRISTOPHORO STRAVS,
POTENTISSIMI AC INVICTISSIMI MATTHIAE
Romanorum Imperatoris, semper Augusti, Hungariae ac
Bohemiae, &c. Regis: Archiducis Austriae, &c.
Camerae Organista,

LIBER PRIMVS.
Editio prima.
Cum Privilegio Sacrae Caesareae Majestatis.
VIENNAE AVSTRIAE, Per Joannem Fidler.
ANNO M. DC. XIII.

Vertaling

Cantus. Nieuwe en veelsoortige compositie van geestelijke gezangen, of motetten, voor 5, 6, 7, 8, 9 en 10 stemmen. Ze zijn bijzonder geschikt voor zowel zangstemmen als allerlei instrumenten, zoals boven de stukken en in het register is aangegeven. Door Christophorus Straus, kamerorganist van de machtigste en onoverwinnelijkste Matthias, Rooms keizer, altijd Augustus, koning van Hongarije en Bohemen enz., aartshertog van Oostenrijk enz. Eerste boek. Eerste uitgave. Met privilege van Zijne Heilige Keizerlijke Majesteit. Wenen in Oostenrijk, bij Johann Fidler. Anno 1613.

2. Opdracht aan keizer Matthias

Straus 1613, Cantus: opdracht aan keizer Matthias
Opdracht aan keizer Matthias. Onder de tekst staan de signatuur (* 2). SVM (sum) is de 'custos', begin van het eerste woord op de volgende blz. 
SERENISSIMO, POTENTISSIMO, AC INVICTISSIMO PRINCIPI AC DOMINO D. MATTHIAE PRIMO, ROMANORVM IMPERATORI, semper Augusto, Germaniae, Hungariae, Bohemiae, Dalmatiae, Croatiae, Sclauoniae, &c. Regi, Archiduci Austriae, Duci Burgundiae, Styriae, Carinthiae, Carniolae, vtriusque Silesiae, & Wirtembergae, Marchioni Morauiae, & vtriusque Lusatiae, Comiti Habsburgi, & Tyrolis, &c. Caesari ac Domino suo Clementissimo. Aan de doorluchtigste, machtigste en onoverwinnelijkste vorst en heer, heer Matthias de Eerste, Rooms keizer, altijd Augustus, koning van Germanië, Hongarije, Bohemen, Dalmatië, Kroatië, Slavonië enz., aartshertog van Oostenrijk, hertog van Bourgondië, Stiermarken, Karinthië, Krain, beide Sileziës en Württemberg, markgraaf van Moravië en beide Lausitzen, graaf van Habsburg en Tirol enz., zijn genadigste keizer en heer.
COMMVNE quasi & à natura, Imperator Invictissime, mortalium generi inditum esse videtur, vt illos, sub quorum patrocinio ac fide multis ab annis, tutissimè latitauit, in quorum seruitio, suam operam ac laborem, irritum ac ingratum ferè nunquam fuisse animaduertit, quando & quoties potest, nouo aliquo opere delectet, exornet ac prosequatur. Onoverwinnelijkste keizer, het lijkt het mensengeslacht als het ware gemeen en van nature ingeplant dat men zijn beschermers eert. Wie vele jaren veilig onder iemands bescherming en trouw heeft geschuild, en gemerkt heeft dat zijn inzet en arbeid in diens dienst vrijwel nooit vergeefs of onbeloond bleven, wil die beschermers met een of ander nieuw werk verblijden, sieren en eren, wanneer en zo vaak hij kan.
Idem mihi saepius cogitanti ingratus visus sum, qui non modò ego iam ante sumptam virilem togam, Sacrae tuae Majestatis Camerae, Organo inseruiui, verùm etiam majores meos, iam pridem & multorum annorum curriculo, continua velut successione, huic florentissimae ac nobilissimae Domui Austriacae, seruitium suum in Musica locasse, satis apertè constet; si non aliquando, iuxta quotidianum mei muneris pensum, aliquid lucubrationum mearum tuo Augustissimo nomini, (indignum licet.) offerrem; non ea opinione ac audacia, vt tuum Inuictissimum ac Serenissimum nomen illustrare velle videar, quo totus terrarum orbis majus se ac splendidius nihil habere vltrò fatetur, sed vt perpetuam (vt par est) in tuam Majestatem, obseruantiam, faciliùs ac evidentiùs perspicere possis. Wanneer ik daarover nadacht, kwam ik mijzelf ondankbaar voor. Ik heb immers niet alleen zelf, al vóór ik de mannentoga aannam, de Kamer van Uwe Heilige Majesteit aan het orgel gediend. Ook staat het genoegzaam vast dat mijn voorvaderen al lang en vele jaren lang, als in een onafgebroken opvolging, hun diensten in de muziek aan dit bloeiende en edele Huis Oostenrijk hebben verhuurd. Ondankbaar zou ik zijn als ik niet eens, naast de dagelijkse taak van mijn ambt, iets van mijn nachtelijke arbeid aan Uw verheven naam zou aanbieden, hoe onwaardig ook. Ik doe dat niet in de waan of met de vermetelheid dat ik Uw onoverwinnelijke en doorluchtige naam zou willen opluisteren, want de hele wereld erkent uit zichzelf dat zij niets groters of luisterrijkers bezit. Ik doe het opdat U mijn blijvende eerbied jegens Uwe Majesteit, zoals het past, des te gemakkelijker en duidelijker kunt zien.
Accipe igitur, Caesar Maxime, ea qua soles fronte Serenissima quae tibi quasi primitias, ac Musicarum Artium libamenta addico, & sine sub tutela Majest: tuae, sub vmbra velut ingentis arboris tutò delitescere, benignumque vultum, quem aliquando motetae hujus Libri trigesimae primae iam his omnibus concede. Quod si hoc meum conamen, (quàm vile etiam sit) â Tua Majest: non improbari advertero, majus aliquod opus, diuino fretus auxilio, atque hoc tuae Majest: approbationis nutu, aggredi non pertimescam. Aanvaard dus, grootste keizer, met het doorluchtige gelaat dat U gewoonlijk toont, wat ik U als eerstelingen en plengoffers van de muzikale kunsten toewijd. Sta toe dat het onder de hoede van Uwe Majesteit, als in de schaduw van een machtige boom, veilig geborgen blijft. Schenk nu ook aan al deze stukken het welwillende aangezicht dat U eens aan het eenendertigste motet van dit boek hebt geschonken. Als ik merk dat Uwe Majesteit deze poging van mij, hoe nietig ook, niet afkeurt, dan zal ik niet terugdeinzen voor een groter werk, steunend op Gods hulp en op dit teken van Uwer Majesteits goedkeuring.
His me in fidem ac tutelam, tuae Majestatis committo atque vt diu saluus & incolumis maneas, faeliciterque regnas ex animo precor. Datae Calendis Majis Viennae Austriae, Anno post Christum natum. M. DC. XIII. Hiermee vertrouw ik mij toe aan de trouw en hoede van Uwe Majesteit, en ik bid van harte dat U lang gezond en ongedeerd moogt blijven en voorspoedig moogt regeren. Gegeven op 1 mei, te Wenen in Oostenrijk, in het jaar na Christus' geboorte 1613.
Suae Majest:tis
humillimus Cliens
Christophorus Straus
Camerae Organista.
Uwer Majesteit allernederigste cliënt,
Christophorus Straus,
kamerorganist.

Aantekeningen

3. Keizerlijk privilege

Straus 1613, Cantus: samenvatting van het privilege en register (begin)
Cantus, samenvatting van het privilege en begin van het register

Op 11 mei 1613 (5. id: Maij), tien dagen na de opdracht, verleende Matthias Straus een privilege voor tien jaar: niemand mocht de bundel zonder toestemming van de auteur in het Rijk of in de Habsburgse landen nadrukken, verhandelen of verkopen. Op overtreding stonden verbeurdverklaring van de exemplaren en een boete van twintig mark zuiver goud, half voor de keizerlijke schatkist, half voor de auteur. Het privilege vermeldt dat Straus de bundel op eigen kosten (propriis sumptibus) liet drukken. Ondertekend door Matthias, met Hans Ludwig von Ulm (rijksvicekanselier), Ch. Grapler (geheimsecretaris) en Hans Findsguet (registrator).

4. Register

Straus 1613, Cantus: register (slot) en lofgedichten Ad authorem
Cantus, slot van het register en de lofgedichten Ad authorem

Index omnium motetarum ac concertuum qui in hoc libro continentur, cum annotatione qua voce seu instrumento usurpandi sint: register van alle motetten en concerten, met de bezetting. Titels zoals gedrukt; de bezetting in het Nederlands.

Nr.TitelBezetting
QVINQVE VOCVM
1In nomine IESV.
2Cor meum conturbatum est.
3Qui habitat in adiutorio.
Non timebis (2e deel)
Quoniam tu es Domine (3e deel)
Quoniam in me sperauit (4e deel)
4Eripe me Domine.
SEX VOCVM
5Domine Deus meus.
6Exurge Domine.
Iudica me Domine (2e deel)
concert: 3 trombones, 3 stemmen (C, A, T)
7Amen dico vobis.
8Iubilate Deo.
9Iubilate Deo.
10Anima mea.
SEPTEM VOCVM
11Exaudi Deus.concert: 5 trombones, 2 stemmen (T)
12Domine Dominus noster.naar keuze
13O Domine Iesu Christe.
14Exaudi Deus.concert: 5 violen, 2 stemmen (T)
15Misericordias Domini.concert: 3 gamba’s, 4 stemmen (C, 2 A, T)
OCTO VOCVM
16Deus laudem meam.concert: 3 trombones, 3 cornetten, 2 stemmen (A, T)
17Paratum cor meum Deus.concert: 3 trombones, 3 cornetten, 2 stemmen (2 A)
18Cantate Domino.naar keuze
19O Sapientia.concert: 3 fagotten, 3 cornetten, 2 stemmen (2 A)
20Tu es vas.naar keuze
21Hodie Simon Petrus.naar keuze
22Puer qui natus est nobis.naar keuze
23Gaudent in caelis.naar keuze
24Regina caeli.naar keuze
25Aue verum Corpus.concert: 3 gamba’s, 3 violen, 2 stemmen (A)
26Hodie Christus natus est.concert: 3 trombones, grote fagot, 4 stemmen (3 C, A)
27Anima mea.geestelijke echo, naar keuze
28Laetatus sum.
Fiat pax (2e deel)
naar keuze
29Iudica Domine nocentes me.zacht, luid, snel; naar keuze
30Exspectans exspectaui Dominum.sonata: 6 trombones, 2 stemmen (C, T)
NOVEM VOCVM
31O Sacrum conuiuium.concert: 4 trombones, 5 stemmen (2 C, 2 A, T)
32Gabriel Angelus.concert: 3 fagotten, 3 violen, 3 stemmen (C, 2 T)
33Haec Dies.concert: 4 trombones, 3 cornetten, 2 stemmen (A, T)
34Beati omnes.concert: 4 trombones, 5 stemmen (2 C, A, T, B)
DECEM VOCVM
35O Rex gloriae Domine virtutum.concert: grote fagot, 2 trombones, cornetto muto, 4 cornetten, 2 stemmen (C, T)
36Hodie completi sunt.concert: grote fagot, 3 trombones, cornetto muto, 3 cornetten, 2 stemmen (C, A)

Bij elk concert tellen instrumenten en zangstemmen op tot het stemmental van de rubriek. Fagot = dulciaan; "naar keuze" = adplacitum. De aanwijzing bij nr. 29 (Submis: fort: Veloci:) is gelezen als submissa / forte / veloci, niet gecontroleerd in de partijen.

5. Lofgedichten Ad authorem

AD AVTHOREM. Aan de auteur
QVid sacra nunc spargis Christophore Cantica? nempè
  Musica non meruit tam pretiosa mori.
Waarom verspreidt u nu, Christoffel, uw heilige gezangen? Wel, zo kostbare muziek verdiende het niet te sterven.
ALIVD. Een ander
PRaemia perpessos comitantur magna labores,
  Et sua sudorem gloria retro petit.
Op doorstane arbeid volgt een rijke beloning, en de roem die ervan komt, gaat het zweet achterna.
Altum latrantem Scyllam formosus Iason,
  Pertulit, & fluctus Trinacri terra tuos.
De schone Jason trotseerde de luid blaffende Scylla en uw golven, Trinacrisch land.
Debitus illi aries pilo spectabilis aureô,
  Cessit, erat merces digna labore suo.
De ram die hem toekwam, prachtig om zijn gulden vacht, viel hem ten deel. Dat was een loon dat zijn moeite waard was.
Ecce theatrali promit Sacra plectra cothurno,
  Struthius, aeternum nunc erit illud opus.
Zie, op de verheven toneelcothurne grijpt Struthius naar het heilig plectrum. Voortaan zal dat werk eeuwig zijn.
Grata DEO Cantas Christophore cantica, & illud
  O Sacrum, Caesar muneris instar habet.
U zingt, Christoffel, gezangen die God welgevallig zijn, en dat O Sacrum houdt de keizer voor een geschenk.
Praemia quae tanto referentur digna trophaeo,
  Nunquid inauratam iure mereris ouem.
Welke beloning zal men voor zo'n zegeteken passend achten? Verdient u niet met recht een vergulde ram?
Ecce tamen modicas vix reddit Tibia laudes,
  Ecquid enim magni quo caret ipsa dabit?
Toch brengt mijn fluit nauwelijks een bescheiden lof voort. Want hoe zou zij iets groots kunnen geven dat zij zelf mist?
Macte animo, sacrosque tuos exprome libellos,
  Austria quem genuit terminus orbis habet.
Zet door en breng uw heilige boekjes naar buiten. Hem die Oostenrijk voortbracht, kent men tot aan de grenzen van de wereld.
Conradus Georgius de Lonsin Artium & Philosophiae Magister Sacr. Caes. Majest. Musicus. Conrad Georg de Lonsin, magister in de vrije kunsten en de wijsbegeerte, musicus van Zijne Heilige Keizerlijke Majesteit.

Aantekeningen