Christoph Straus (ca. 1575/80–1631)
Organist en kapelmeester aan het Habsburgse hof in Wenen
Christoph Straus was een Weense musicus: organist, componist en uiteindelijk kapelmeester. Hij werd rond 1575/80 waarschijnlijk in Wenen geboren, werkte er zijn hele leven en stierf er in juni 1631. In de latere literatuur heet hij ook Strauss of Strauß; zelf schreef hij Straus. Het is het woord voor struisvogel, en een collega maakte daar in 1613 al een grapje over: in een lofdicht noemt hij hem Struthius, naar het Latijnse struthio.
Van Straus zijn twee gedrukte boeken bewaard: motetten uit 1613 en missen uit 1631. Wat hij zelf over zijn leven schreef, zit in de bladzijden vóór de muziek zelf, gewoonlijk het 'voorwerk' of de paratekst genoemd: de titelpagina, de opdracht aan de keizer, het privilege, het register en de lofdichten. Daarin zegt hij wie hij is, wie hij dient en wat hij ervoor hoopt. Deze pagina vertelt zijn verhaal en citeert die teksten; die voorwerken zelf staan, met transcriptie en vertaling, op twee eigen pagina's.
Een Weense musicus in dienst van het Huis Oostenrijk
Straus kwam uit een familie van hofmusici. In de opdracht van zijn motettenboek schrijft hij dat zijn voorvaderen hun diensten in de muziek "als in een onafgebroken opvolging" aan het Huis Oostenrijk hadden "verhuurd", en dat hijzelf al in dienst was "vóór ik de mannentoga aannam", dus als jongen. Volgens de bronnen trad hij in 1594 in dienst; in 1601 was hij organist van de hofkerk St. Michael in Wenen.
Het "Huis Oostenrijk" is het Habsburgse vorstenhuis, de dynastie die Oostenrijk, Bohemen en Hongarije bestuurde en vrijwel onafgebroken de keizer van het Heilige Roomse Rijk leverde. Een musicus in dat huis was in de eerste plaats een dienaar van de vorst, en Straus tekent in beide opdrachten met hetzelfde woord: hij is de cliens van de keizer, in 1613 "Uwer Majesteit allernederigste cliënt". Dat is geen beleefdheidsformule maar een rechtsverhouding: de cliënt dient, de heer beschermt. Wat Straus werd, kreeg hij van zijn heer, en wat hij kwijtraakte ook.
Zijn functie noemt hij op de titelpagina van 1613 Camerae Organista, kamerorganist. Dat klinkt bescheiden, maar de Kammer was de persoonlijke hofhouding van de vorst, naast de Hofkapelle die de officiële kerkdienst verzorgde. De kamerorganist speelde voor de heer zelf. Het was een vertrouwenspost.
Welk hof? Twee broers, Praag en Wenen
Wie in Wenen "het hof" zegt, bedoelt rond 1600 niet vanzelfsprekend het hof van de keizer. Keizer was Rudolf II (1576–1612), een teruggetrokken, kunst- en wetenschapsminnende vorst die sinds 1583 in Praag resideerde. In Wenen zetelde zijn jongere broer, aartshertog Matthias ("aartshertog" is de titel van de Habsburgse prinsen). Zijn kapelmeester was Lambert de Sayve (1548/49–1614), een Luikenaar die al tientallen jaren zijn kapel leidde. Dat was Straus' chef, en dit was zijn hof: een aartshertogelijk hof, groot genoeg voor een kapel en een orgel, maar van tweede rang naast Praag.
Dat veranderde omdat de twee broers het niet eens waren. Rudolf had geen wettige erfgenaam, regeerde steeds onvoorspelbaarder en had met zijn standen voortdurend ruzie. In de zogenaamde Bruderzwist nam Matthias hem, met steun van die standen, stap voor stap zijn landen af: in 1608 Hongarije, Oostenrijk en Moravië, in 1611 Bohemen. Rudolf overleed in januari 1612, en in juni 1612 werd Matthias in Frankfurt tot keizer gekozen. Zijn residentie was Wenen. De aartshertogelijke hofhouding werd daarmee in één klap een keizerlijke, en Straus' vertrouwde heer was nu de machtigste vorst van het Rijk.
In de opdracht van 1613 kun je lezen wat Matthias in vier jaar bij elkaar had gebracht: de keizer heet daar "koning van Germanië, Hongarije, Bohemen, Dalmatië, Kroatië, Slavonië, aartshertog van Oostenrijk, hertog van Bourgondië, Stiermarken, Karinthië, Krain, beide Sileziën en Württemberg, markgraaf van Moravië en beide Lausitzen, graaf van Habsburg en Tirol". Een opsomming van gebieden die voor een deel net bij Rudolf vandaan waren gehaald, afgerond met "zijn genadigste keizer en heer".
1613: een boek voor de nieuwe keizer
De nieuwe keizer kreeg in korte tijd twee boeken. In 1612 droeg zijn kapelmeester Lambert de Sayve hem een motettenboek op, met zijn portret en lofdichten van een collega, de tenor Conrad Georg de Loncin (zie Lambert de Sayve, motetten). In 1613 volgde Straus met zijn eerste gedrukte werk, Nova ac diversimoda sacrarum cantionum compositio: zesendertig motetten voor vijf tot tien stemmen, "zowel voor zangstemmen als voor allerlei instrumenten", zoals de titelpagina zegt. Hij betaalde de druk zelf: het privilege van 11 mei 1613 vermeldt propriis sumptibus, op eigen kosten.
De opdracht, gedateerd 1 mei 1613, is een geschenkbrief. Straus noemt zijn motetten "eerstelingen en plengoffers van de muzikale kunsten" en de vrucht van zijn "nachtelijke arbeid", gestolen aan de dagelijkse taak van zijn ambt. Hij vraagt of ze "als in de schaduw van een machtige boom" veilig mogen blijven. En hij brengt één argument naar voren dat ertoe doet: de keizer had al eens welwillend naar een van de stukken geluisterd, het negenstemmige O sacrum convivium (nr. 31). Als dit boek goed valt, dan zal hij, zegt Straus, "niet terugdeinzen voor een groter werk". Dat is een voorbehoud en geen belofte: er wordt geen werk genoemd en geen termijn. Hij vraagt nergens om iets. Hij biedt aan, en wijst op wat hij al gegeven heeft.
Wat de componist niet kan vragen, mag een ander zeggen. Dat doet De Loncin, die zich in het boek "Conradus Georgius de Lonsin" noemt, "musicus van Zijne Heilige Keizerlijke Majesteit". Zijn lofdicht bij Straus gebruikt hetzelfde sjabloon als dat bij De Sayve het jaar ervoor, en loopt uit op de vraag: "Welke beloning zal men voor zo'n zegeteken passend achten? Verdient u niet met recht een vergulde ram?" Een vergulde ram is een gulden vacht, en wie aan het Habsburgse hof het Gulden Vlies noemt, denkt aan de huisorde van de dynastie, al zegt het gedicht dat niet. Voor Straus' collega is de beloning vanzelfsprekend, voor de componist zelf is ze onzegbaar. Aan het slot noemt De Loncin Straus bovendien "hem die Oostenrijk voortbracht", die men tot aan de grenzen van de wereld kent. Zie de volledige teksten onder Opdracht en Lofgedichten.
Het loon bleef vooralsnog achter bij de eer. Zijn salaris, schrijft Grove, volstond niet voor een groeiend gezin. In 1614 kreeg hij daarom het beter betaalde beheer van Kattenburg erbij, een keizerlijk landgoed op de plaats van het latere Schönbrunn. Daarna ging het snel. Toen De Sayve in 1614 overleed, werd Straus in januari 1616 vicekapelmeester en in mei 1617 kapelmeester. Of het boek daarbij hielp, weten we niet. Straus stond nu aan het hoofd van de keizerlijke muziek, met Matthias als beschermer en, in de woorden van Grove, constante steun.
Een katholiek hof in een protestantse stad
Wat voor muziek maakte zo'n hof, en voor wie? De motetten van 1613 hebben Latijnse teksten, vooral psalmen, maar ook uitgesproken katholieke: eucharistisch (O sacrum convivium, Ave verum corpus) en mariaal (Regina caeli), voor Kerst, Pasen, Hemelvaart en Pinksteren. Dat lijkt vanzelfsprekend voor een Habsburger. Maar het was het niet, en de meeste lezers zullen het verbazen: Wenen en Oostenrijk waren rond 1600 grotendeels protestants.
In de tweede helft van de zestiende eeuw was het overgrote deel van de Oostenrijkse adel luthers geworden, en met hem een groot deel van de burgerij, ook in Wenen. Keizer Maximiliaan II, de vader van Matthias, had de adel in 1568–1571 toegestaan op hun eigen goederen de lutherse eredienst te houden. In de stad zelf was die verboden, en daarom trokken Weense protestanten op zondag naar de kerken op adellijke landgoederen buiten de muren, zoals Hernals: het zogenaamde Auslaufen. Vanaf 1578 begon een katholieke tegenbeweging, met als drijvende kracht de Weense bisschop Melchior Khlesl, maar ze was rond 1610 nog lang niet voltooid. De standen, de adellijke vertegenwoordiging van de landen, waren overwegend protestants en konden belastingen en troepen weigeren. Het hof was katholiek, het land eromheen niet.
Matthias had zijn macht tegen zijn broer verworven met de steun van die protestantse standen, en hij betaalde ervoor met concessies. In 1609 kreeg de protestantse adel van Neder- en Opper-Oostenrijk godsdienstvrijheid, en bij zijn Boheemse kroning bevestigde hij de Majesteitsbrief van 1609. Khlesl, nu zijn leidende minister, was zelf een contrareformator, maar zocht als staatsman een vergelijk tussen de confessies. Dat was Matthias' politiek: de gelovigen niet dwingen, de macht bewaren.
In die situatie was een luisterrijke, instrumentaal bezette kerkmuziek meer dan een liturgische dienst. Het register van 1613 laat zien hoe. Straus schrijft voor drie trombones en drie stemmen, voor vijf violen en twee tenoren, voor drie gamba's, voor een koor van cornetten, dulciaan en trombones tegenover twee solisten. Dat is de Venetiaanse concertante stijl van Giovanni Gabrieli: korenwisseling, contrasten tussen polyfonie en blokakkoorden, instrumenten als vast onderdeel van de klank. Straus zet zijn instrumenten, anders dan de Venetianen, bij voorkeur in families in (trombones bij trombones, violen bij violen), wat veeleer Oostenrijks-Duits is. Zo'n klank liet horen dat het keizerschap pracht en gezag had.
Een neef uit Graz
Matthias had geen kinderen. Zijn huwelijk met Anna van Tirol (december 1611) bleef kinderloos, en dus was de vraag al vanaf zijn keizerskroning: wie volgt hem op? Het werd zijn neef Ferdinand, aartshertog van Binnen-Oostenrijk, die vanuit Graz regeerde. Hij was het tegendeel van Matthias. Door jezuïeten opgevoed, voerde hij vanaf 1598 in zijn eigen landen de contrareformatie zonder compromis door: predikanten werden verbannen en protestanten die niet wilden bekeren, moesten het land uit. In 1617 werd hij koning van Bohemen, in 1618 van Hongarije.
De Boheemse standen zagen hun vrijheden bedreigd. In mei 1618 gooiden zij twee keizerlijke stadhouders uit een raam van de Praagse burcht, de zogenaamde defenestratie. In juli 1618 liet Ferdinands partij Khlesl arresteren, nog tijdens het leven van Matthias. Toen Matthias in maart 1619 stierf, was het compromisbeleid dus al voorbij; enkele maanden later begon met de Boheemse opstand de Dertigjarige Oorlog. Ferdinand werd in augustus 1619 tot keizer gekozen.
1619: wie de vorst wisselt, wisselt de kapel
Een hofkapel was persoonlijk aan de vorst gebonden: wie hem diende, steeg en viel met hem. Ferdinand II was een uitgesproken liefhebber van Italiaanse muziek en bracht zijn eigen musici uit Graz mee. Aan het hoofd stond Giovanni Priuli (ca. 1575–1626), een Venetiaan die vanaf 1600 aan San Marco naast Giovanni Gabrieli had gewerkt en rond 1614/15 in Ferdinands dienst was getreden. Hij verving Straus als kapelmeester. Ook de orgels gingen naar Ferdinands mensen: Giovanni Valentini en Alessandro Tadei werden in 1619 hoforganisten.
Straus viel niet helemaal uit het hof. Hij behield de titel van kamerorganist en werd gecompenseerd met een post in de hofadministratie. Maar de muziek van het hof was hem ontnomen, en wat hij de jaren erna precies deed, weten we nauwelijks. Uiterlijk vanaf 1626 leidde hij de muziek aan de Stephansdom. Dat klinkt in moderne oren groter dan het was: de keizerlijke Hofkapelle was de belangrijkste muzikale instelling van het Rijk, en de domkapel had er bescheiden middelen naast. Het was een eervolle, maar lagere post.
Daar zit een ironie in. Wat Straus in 1613 aan Matthias had aangeboden, was al muziek in de Venetiaanse trant van Gabrieli. Met Priuli kwam dat idioom nu uit de eerste hand naar Wenen, van een musicus uit Gabrieli's eigen kring. De wisseling was dus niet in de eerste plaats een muzikaal oordeel, maar een gevolg van de machtswissel: een nieuwe vorst nam zijn eigen hofhouding mee. De Sayve was vijf jaar eerder gestorven, Straus werd opzijgezet, en wat bleef, was de stijl.
Voor Priuli geven de bronnen 1626 of 1629 als sterfjaar, en het begin van zijn Grazer kapelmeesterschap wordt verschillend gedateerd.
1631: een tweede boek, achttien jaar later
In 1631 verscheen zijn tweede boek: zestien missen voor acht tot twintig stemmen met instrumenten en generale bas, door hemzelf voor de druk voorbereid. Het is zeker een "groter werk" dan de motetten, maar of hij dat in 1613 op het oog had, zegt geen bron. De titelpagina laat zien hoe zijn positie veranderd was. Hij heet nu organist van Ferdinand II en kapelmeester van de Stephansdom, en er staat een regel die in 1613 ontbrak: Sumptibus Amplissimi Senatus Viennensis, "op kosten van de zeer aanzienlijke Raad van Wenen". Niet Straus betaalde nu de druk, maar de stad. Een musicus die in 1613 nog zelf voor zijn boek betaalde om gezien te worden, werd in 1631 door zijn stad gedrukt.
De opdracht aan Ferdinand II herneemt de formules van 1613, nu met meer gewicht. Weer de voorvaderen "als in een onafgebroken opvolging" en weer de schaduw waarin de dienaar veilig mag rusten, nu "samen met de zeer toegewijde kleine cliënten van het verheven Huis Oostenrijk". Nieuw is het beeld van de keizer als "zon van de Muzen" en van de missen als zijn teruggekaatste stralen. En Straus rekent zijn dienstjaren voor: "ongeveer zevenendertig jaar", dus sinds 1594. De opdracht is gedateerd oktober 1631, maar Straus stierf half juni. Of een eerder geschreven tekst bij verschijning de datum van de uitgave kreeg, of zijn zoon de brief in zijn naam opstelde of afrondde, zegt de bron niet.
Die zoon, Matthias Straus, student in de rechten, voegde een lofdicht toe, een dodenoffer voor zijn vader. Het noemt beide keizers, Matthias en Ferdinand, die zijn handen "in een tweevoudige kunst" erkenden: als kapelmeester die "het hele koor de wet stelde" en als kamerorganist die in de Kammer speelde. Daarna gaat het zonder overgang naar de Stephansdom, waar hij "een tweede Orpheus" was; over 1619 zwijgt het. De muziek zelf heet het werk van "een zwaan die zijn eigen uitvaart zingt" dat "nauwelijks nog de laatste hand" kreeg, en het slot speelt met de slotformule van de mis: Ite, missa est, gaat naar de keizer, "klinkende missen". Orpheus haalde Eurydice terug uit de onderwereld, maar de zoon is "geen Orpheus, maar een wees".
Het register vermeldt wat voor muziek het is: acht stemmen met volledig koor tot twintig in vier koren, een echomis (Missa in Echo, voor acht stemmen, acht instrumenten en een eigen koor), twee requiems en de Missa Veni sponsa Christi met pauken en veldtrompetten, muziek voor keizerlijk ceremonieel. De Missa O sacrum is een parodiemis op zijn eigen motet uit 1613, het stuk waarmee hij Matthias gewonnen had. Een korte vermaning aan de musici laat toe de missen met de vier hoofdstemmen alleen uit te voeren als de vereiste bezetting ontbreekt: het boek moest ook buiten het hof bruikbaar zijn. Zie Register en Lofdicht van de zoon.
Matthias, aan wie hij zijn eerste boek had opgedragen, was dan al twaalf jaar dood.
Bronnen
- A. Lindsey Kirwan en Peter Downey, 'Straus, Christoph', in Grove Music Online.
- K. Geiringer, 'Christoph Strauss: ein Wiener Künstlerdasein am Beginn des 17. Jahrhunderts', Zeitschrift für Musikwissenschaft 13 (1930–31), 50–59.
- H. Federhofer, Musikpflege und Musiker am Grazer Habsburgerhof der Erzherzöge Karl und Ferdinand von Innerösterreich (1564–1619) (Mainz, 1967).
- S. Saunders, Cross, Sword and Lyre: Sacred Music at the Imperial Court of Ferdinand II of Habsburg (1619–1637) (Oxford, 1995).
- Wiener Hofmusikkapelle, lijst van hoforganisten (Wikipedia).
- Giovanni Priuli (Wikipedia).
- Lambert de Sayve, motetten (1612), op deze site.