Christoph Straus, Missae (Wenen, 1631)
Het voorwerk van Straus' missenboek, verschenen in zijn sterfjaar, uit de Cantus-partij (exemplaar Stift Kremsmünster): titelpagina, opdracht aan keizer Ferdinand II, keizerlijk privilege, register en het lofdicht van zijn zoon, met transcriptie en Nederlandse vertaling. Voor de achtergrond: Christoph Straus; het eerdere boek: Motetten (1613).
Wat het voorwerk zegt
Het boek is het "grotere werk" dat Straus in 1613 aan keizer Matthias had beloofd. Het verscheen achttien jaar later, onder een andere keizer, en in het jaar van zijn dood. Het voorwerk laat zien hoe zijn positie intussen veranderd was, en hoe hij die toch in de lijn van 1613 presenteert.
De titelpagina noemt hem nog altijd organist van de keizer, nu Ferdinand II, en daarnaast kapelmeester van de Stephansdom. Na zijn vervanging als hofkapelmeester in 1619 had hij de titel van kamerorganist behouden. Belangrijk is de regel Sumptibus Amplissimi Senatus Viennensis: ditmaal betaalde niet Straus zelf de druk, zoals in 1613, maar de Weense stadsraad. De kapelmeester van de stadskerk werd door de stad gedrukt.
De opdracht aan Ferdinand II herneemt de formules van 1613: de familie die het huis Oostenrijk continuâ quasi successione in de muziek diende, en de schaduw van de vorst waaronder de dienaar veilig mag rusten. Nieuw is het beeld van de keizer als zon van de Muzen, waarvan de missen slechts het geleende licht terugkaatsen. Straus spreekt van ongeveer zevenendertig dienstjaren, wat terugvoert tot 1594. De opdracht is ondertekend door Straus en gedateerd oktober 1631, maar Straus stierf half juni van dat jaar. Ofwel kreeg een eerder geschreven tekst bij de verschijning de datum van uitgave, ofwel stelde zijn zoon de opdracht in naam van de vader op of rondde hij die af. De bron zegt het niet.
Het privilege, van mei 1630, is het formulier van 1613, tot en met de woorden has sacras cantiones, waaraan alleen seu Missas is toegevoegd. Nieuw zijn de erfgenamen, die nu mede beschermd worden.
Het register telt zestien missen, van acht stemmen met volledig koor tot twintig stemmen in vier koren. Daartussen staan een echomis, twee requiems en de Missa Veni sponsa Christi met pauken en veldtrompetten, muziek voor keizerlijk ceremonieel. De Missa O sacrum is een parodiemis op Straus' eigen motet O sacrum convivium uit 1613, het stuk waarmee hij toen de gunst van Matthias had gewonnen. Een korte vermaning aan de musici laat toe de missen met alleen de vier hoofdstemmen uit te voeren, waar de vereiste bezetting ontbreekt: het boek moest ook buiten het hof bruikbaar zijn.
Het lofdicht is geen hofgedicht meer, maar een dodenoffer van de zoon Matthias Straus. Het noemt beide keizers die Straus' kunst erkenden, als kapelmeester en als kamerorganist, en gaat zonder overgang naar de Stephansdom (pòst, "daarna"); over 1619 zwijgt het. Het boek heet het werk van een zwaan die zijn eigen uitvaart zingt, dat nauwelijks nog de laatste hand kreeg. Het slot speelt met de slotformule van de mis, Ite, missa est, en met Orpheus en de wees (orphanus) die zijn vader niet kan terughalen.
Transcriptieregels. Lange s is weergegeven als s, æ/Æ als ae/AE; q; is opgelost als que. Spelling, u/v, i/j, hoofdletters, accenten en interpunctie staan zoals gedrukt. In de opdracht is de tekst doorlopend gezet; op de titelpagina en in het gedicht volgt de regelval de druk. Drukfouten zijn niet verbeterd, maar in de aantekeningen besproken.
1. Titelpagina
Transcriptie
MISSAE
CHRISTOPHORI
STRAVS,
SACRAE CAESAREAE MAIESTATIS
FERDINANDI II.
ORGANISTAE, ET CATHEDRA-
LIS ECCLESIAE VIENNENSIS AD
D. STEPHANVM CAPELLAE MA-
GISTRI,
OCTO, NOVEM, DECEM, VNDECIM,
DVODECIM, TREDECIM ET VIGINTI, TAM VO-
CIBVS, QVAM VARIIS INSTRVMENTIS, ET BAS-
SO GENERALI AD ORGANVM AC-
COMMODATO.
CANTVS.
CVM PRIVILEGIO, SACRAE CAES:
MAIESTATIS.
Sumptibus Amplissimi Senatus Viennensis.
VIENNAE AVSTRIAE,
EXCVDEBAT MATTHAEVS FORMICA, IN AV-
LA COLONIENSI.
ANNO M. DC. XXXI.
Vertaling
Missen van Christophorus Straus, organist van Zijne Heilige Keizerlijke Majesteit Ferdinand II en kapelmeester van de kathedrale kerk van Wenen bij Sint-Stefaan, voor acht, negen, tien, elf, twaalf, dertien en twintig stemmen, zowel voor zangstemmen als voor allerlei instrumenten, met een generale bas ingericht voor het orgel. Cantus. Met privilege van Zijne Heilige Keizerlijke Majesteit. Op kosten van de zeer aanzienlijke Raad van Wenen. Wenen in Oostenrijk, gedrukt door Matthaeus Formica in de Kölner Hof. Anno 1631.
Aantekeningen
- accommodato sluit aan bij basso generali: een voor het orgel ingerichte generale bas. De bundel van 1613 had geen continuo.
- In aula Coloniensi: vermoedelijk de Kölner Hof in Wenen, de werkplaats van de drukker. Niet nagekeken.
2. Opdracht aan Ferdinand II
| FERDINANDO II. INVICTISSIMO ET AVGVSTISSIMO ROMANORVM IMPERATORI Felicitatem. | Aan Ferdinand II, de onoverwinnelijkste en verhevenste Rooms keizer: heil. |
| CVM Musa adeoque ipsa sapientia INVICTISSIME IMPERATOR, Te suum in terris Solem respiciat, omnesque scientiae & artes liberales, maximè verò ea quae circa ingeniosos Harmaniae numeros versatur, omne suum decus Tibi Vni hac nostra aetate referat acceptum; Hinc est, quod Majorum meorum exemplo, qui jam olim continuâ quadam quasi successione Augustae Domui Austriacae suum in Musica seruitium locarunt, ego, qui eidem Augustae Domui & Sacrae Caesareae Tuae Majestati septem & triginta annis circiter in hoc genere devotissimè inservivi, has meas lucubrationes Sacratissimo Tuo Nomini tanquam ab observantia debitum jam pridem munus humiliter sacratum veniam. | Onoverwinnelijkste keizer, de Muze en zelfs de Wijsheid kijken naar U op als hun zon op aarde. Alle wetenschappen en vrije kunsten, en vooral die welke zich bezighoudt met de vernuftige getallen van de harmonie, danken in onze tijd al hun luister aan U alleen. Daarom volg ik het voorbeeld van mijn voorvaderen, die al lang geleden, als in een onafgebroken opvolging, hun diensten in de muziek aan het verheven Huis Oostenrijk hebben verhuurd. Ik heb datzelfde verheven Huis en Uwe Heilige Keizerlijke Majesteit op dit gebied ongeveer zevenendertig jaar zeer toegewijd gediend. Nu kom ik deze vruchten van mijn nachtelijke arbeid nederig aan Uw allerheiligste naam opdragen, als een geschenk dat ik uit eerbied al lang verschuldigd was. |
| Patere igitur, Caesarum Invictissime, ut ad testandam suam gratitudinem exigui hi radij, quicquid mutuati & participati luminis habent, in Te unicum Musarum & Musices Solem gratâ quadam & debita reflectione refundant, mihique ad caetera & pene infinita Tua beneficia hoc unum pro Caesarea & innata Clementia benignè adijce, ut inter delitiosas illas suavioris Harmoniae melodias, quas sacrata Tua aula toties persentiscit, hos etiam quales quales musicos concentus perpetuae meae in Majestatem Tuam observantiae Symbolum Clementissimè admittas. | Sta dan toe, onoverwinnelijkste der keizers, dat deze nietige stralen hun dank betuigen door al het licht dat zij ontleend en meegekregen hebben, in een dankbare en verschuldigde weerkaatsing terug te werpen op U, de enige zon van de Muzen en van de muziek. Voeg ook, uit Uw keizerlijke en aangeboren mildheid, aan Uw andere, haast ontelbare weldaden jegens mij deze ene welwillend toe: dat U, tussen de verrukkelijke melodieën van liefelijker harmonie die Uw heilig hof zo vaak te horen krijgt, ook deze muzikale samenklanken, hoe gering ook, in Uw grote genade aanvaardt als teken van mijn blijvende eerbied jegens Uwe Majesteit. |
| Vale Sacratissime Imperator, meque vnâ cum devotissimis Augustae Domus, Austriacae clientulis, sub placidissima Majestatis Tuae velut fulgentissimi in terra Iubaris umbrâ, quoad licet permitte tutò quiescere. | Vaarwel, heiligste keizer. Sta mij toe om, samen met de zeer toegewijde kleine cliënten van het verheven Huis Oostenrijk, veilig te rusten, voor zover het mij gegeven is, in de vredige schaduw van Uwe Majesteit, als van de stralendste glans op aarde. |
| Viennae Austriae, mense Octobri, Anno M. DC. XXXI. | Wenen in Oostenrijk, in de maand oktober, anno 1631. |
| Sacratae Majestatis Tuae, Devotiss: Cliens. CHRISTOPHORUS STRAUS. |
Uwer Heilige Majesteit zeer toegewijde cliënt, Christophorus Straus. |
Aantekeningen
- Harmaniae: zo gedrukt, voor Harmoniae; enkele regels verder correct.
- sacratum veniam: supinum van doel, "ik kom om op te dragen".
- De datering (oktober 1631) valt na de dood van Straus (half juni 1631); zie hierboven bij Wat het voorwerk zegt.
3. Keizerlijk privilege
Op 16 mei 1630 verleende Ferdinand II Straus en zijn erfgenamen een privilege voor tien jaar. Straus wordt daarin kamerorganist van de keizer en kapelmeester van de Stephansdom genoemd. De tekst volgt het formulier van 1613, maar de boete is tien in plaats van twintig mark goud, en de druk wordt betaald door de Weense stadsraad. In dit exemplaar heeft een latere lezer de uit 1613 overgenomen woorden has sacras cantiones met rode inkt onderstreept. Ondertekend door Ferdinand, met Ph. Stralendorf (vermoedelijk Peter Heinrich von Stralendorf, rijksvicekanselier; niet nagekeken) en Johann Soldner.
4. Register
Index missarum. Titels zoals gedrukt (zonder het telkens herhaalde Missa), de bezetting in het Nederlands. "Volledig koor" geeft pleno choro weer; "concertant ... met bijkoor" staat voor concertata … & suo choro adjuncto signato: solisten en instrumenten, met een in de partijen aangeduid bijkoor.
| Nr. | Mis | Stemmen | Bezetting |
|---|---|---|---|
| I | Gaudent in coelis | 8 | volledig koor |
| II | Vanitas vanitatum | 8 | volledig koor |
| III | Redemptor orbis | 8 | volledig koor |
| IV | Brevissima | 8 | volledig koor |
| V | in Echo | 8 | concertant, met 8 instrumenten en bijkoor |
| VI | pro defunctis | 8 | volledig koor met instrumenten |
| VII | O sacrum | 9 | volledig koor, met 7 instrumenten |
| VIII | Maria | 9 | concertant, met 5 instrumenten en bijkoor |
| IX | Benedictus | 9 | stemmen en instrumenten, volledig koor; een kwart lager getransponeerd |
| X | pro defunctis | 10 | concertant, met 8 instrumenten en bijkoor |
| XI | concertata ad modum tubarum | 11 | concertant in trompettrant, met 5 instrumenten en bijkoor |
| XII | Iubilate | 12 | 6 instrumenten; vier volledige koren |
| XIII | Gratiosa | 12 | 6 instrumenten; twee volledige koren en een koor van zachtere instrumenten met één zangstem |
| XIV | Corporis Christi | 12 | drie volledige koren met instrumenten |
| XV | Veni sponsa Christi | 13 | pauken, 5 veldtrompetten en een solotrompet, 7 instrumenten; deels volledig, deels concertant koor. Trompetten mogen door andere instrumenten worden vervangen. |
| XVI | Spiritus Sancti | 20 | 16 instrumenten; vier volledige koren |
Admonitio ad DD. Musicos in Communi, vermaning aan de heren musici: ontbreken de vereiste uitvoerenden, "die niet overal te vinden zijn", dan mag men de vier hoofdstemmen eruit lichten. Daarmee kunnen deze missen, "zij het niet zo volledig, toch goed" worden uitgevoerd.
Zo gedrukt: Missa in Echo; alla Quarda Bass (nr. IX); Spiritus Sansti (nr. XVI). De nrs. XIV en XV staan beide op fol. 76; één van beide is een drukfout.
5. Lofdicht van de zoon
| CHARISSIMO PARENTI AD HOC DEFVNCTI MONVMENTVM PARENTAVIT | Voor zijn dierbaarste vader bracht hij bij dit gedenkteken van de overledene een dodenoffer. |
| Quas TRIADI tribuis, teneor quoque dicere laudes, Has citra, nomen chare Parensque tuum; |
De lof die u de Drie-eenheid toezingt, en daarnaast ben ook ik gehouden lof te spreken: lof van uw naam, dierbare vader. |
| In coelis, Superos placas & Numina terris, Congruit ad cantus terra, polusque tuos: |
In de hemel stemt u de hemelingen gunstig, op aarde de machten; aarde en hemel stemmen in met uw gezangen. |
| Trinum laude Deum celebrans, Sacra musica pangis, Augustosque colens, das ea Scripta Dijs. |
De drie-ene God viert u met lof, u schrijft heilige muziek, en de keizers eert u door hun deze geschriften te geven. |
| Caesar Matthias, FERDNANDVS Caesar & alter, Agnovere tuas duplice in arte manus: |
Keizer Matthias, en Ferdinand, de andere keizer, erkenden uw handen in een tweevoudige kunst: |
| Toti jura Choro Praefectus quando dedisti, Organa & in Camera cùm benè tacta dares. |
toen u als kapelmeester het hele koor de wet stelde, en toen u in de Kammer het orgel bespeelde, en goed. |
| Sic placuisse Deo, placuisse & Regibus Austri, Non citra laudes res memoranda manet. |
Dat u zo God hebt behaagd, en ook de vorsten van Oostenrijk, blijft gedenkwaardig, en niet zonder lof. |
| In summo Stephani Templo pòst Orpheus alter, Attonitâ Rector dirigis aure sonos. |
Daarna leidt u, een tweede Orpheus, als hoofd in de verheven tempel van Stefanus de klanken, voor verbaasde oren. |
| Quid superest? jam factus olor tua funera cantans, Colligis has Missas & tua scripta typis; |
Wat blijft er over? Al een zwaan geworden die zijn eigen uitvaart zingt, verzamelt u deze missen en uw geschriften voor de druk. |
| Plura daturus, atrox mors ni invidisset honorem, Hoc opus extremam vix habuitque manum, |
U zou meer gegeven hebben, als de wrede dood u die eer niet had misgund; dit werk kreeg nauwelijks nog de laatste hand. |
| Nunc ITE & MISSA EST : ad coelos ite sonorae Missae, ad conspectum Caesaris ite piae, |
Nu dan: Ite, missa est. Gaat ten hemel, klinkende missen; gaat, vrome missen, voor het aangezicht van de keizer. |
| Conciliate Dijs homines, deducite divos, Poscite FERDNANDI, praesidiumque DEI. |
Verzoent de mensen met de hemel, brengt de hemelingen naar beneden, vraagt om de bescherming van Ferdinand en van God. |
| Orpheus Euridicen stygijs revocavit ab undis; Patrem non Orpheus, orphanus opto meum. |
Orpheus riep Eurydice terug uit de wateren van de Styx; geen Orpheus, maar een wees wens ik mijn vader terug. |
| Filius, MATTHIAS STRAVS, Nob: Viennensis Aust: AA: LL: & Philosophiae Candidatus, I: V: Studiosus. | De zoon, Matthias Straus, edele uit Wenen in Oostenrijk, kandidaat in de vrije kunsten en de wijsbegeerte, student in beide rechten. |
Aantekeningen
- parentavit: het werkwoord voor het dodenoffer aan een ouder; het boek zelf heet een monumentum.
- duplice in arte: de twee functies, kapelmeester (Choro Praefectus) en kamerorganist (in Camera).
- Diis, divos: in hoofse taal zijn de keizers divi; vertaald met "machten" en "hemelingen" om de dubbelzinnigheid te bewaren.
- Regibus Austri: letterlijk "de vorsten van de zuidenwind (Auster)", kennelijk voor Oostenrijk.
- FERDNANDVS, FERDNANDI: zo gedrukt.
- Nob: gelezen als Nobilis; of de familie in de adelstand was verheven, is niet nagekeken.