Beza's Juvenilia (1548)
De jeugdgedichten van Théodore de Bèze
Beza en zijn psalmen · Beza over Marot · Juvenilia
Na de inleiding enkele gedichten, in het Latijn en in vertaling:
- Over Spurinna (de goedgelovige echtgenoot)
- Voor Posthumus (de verwijfde jongeman)
- Over Candide (een gewaagd woordspel)
- Over Candide en Germain Audebert (zijn vriendin en zijn vriend)
Een veelbelovend debuut
Als je jong bent, vrienden hebt en geld genoeg, dan lacht het leven je toe. Maar als je tegelijk diep in je hart twijfelt of je eigenlijk wel goed bezig bent, dan kun je van de ene op de andere dag in een crisis terechtkomen. Het is Beza overkomen in 1548. In juli was zijn eerste dichtbundel, Theodori Bezae Vezelii Poemata, in Parijs verschenen. Het werd het literaire debuut van de zomer. De bijzonder knap gemaakte Latijnse gedichten werden gesmaakt in humanistische kringen in binnen- en buitenland: zelfs uit Italië, de bakermat van de Latijnse poëzie van de Renaissance, kwamen lovende reacties. Beza zelf kan het, ook later nog, toen hij er allang afstand van had genomen, niet laten dat telkens weer te vermelden. Een glanzende carrière wenkte: aan het hof, als raadsheer van een diplomaat, in de hogere administratie. Het werd ook wel tijd, vond zijn familie. Hij was al 29, had zijn licentiaat in de rechten al jaren op zak, en nog maakte hij geen aanstalten iets serieus te gaan doen. En toen werd hij ziek, doodziek. De kwellingen die hij onderging waren niet alleen lichamelijk, maar ook geestelijk. Hij had het gevoel dat God hem ‘bezocht’ en dat zijn ziel op het spel stond.
Onder tranen vervloekte ik mijzelf, riep tot God om vergiffenis, vernieuwde mijn gelofte om Hem openlijk te aanbidden in zijn ware Kerk, kortom: ik wijdde mij geheel aan Hem… Zo werd deze ziekte het begin van mijn genezing… Zodra ik voldoende hersteld was om het bed te verlaten, verbrak ik alle banden die me tot dan toe geketend hadden, zocht mijn bezittingen bij elkaar en verliet vaderland, familie en vrienden om Christus na te volgen.
Bèze, brief aan Melchior Wolmar (1560)
Op 24 oktober 1548 kwam hij in Genève aan, en het eerste wat hij deed was een andere gelofte inlossen, die hij vier jaar eerder aan Claudine Denosse had gedaan: de trouwbelofte. Beide geloften had hij jarenlang op non-actief gezet, omdat hij zijn mooie leventje alleen kon leiden op kosten van de kerk (via familiaal verworven rechten op kerkelijke inkomsten). Als hij zich openlijk van de roomse eredienst distantieerde én trouwde, zou hij de tak afzagen waarop hij zat. Pas toen hij de dood in de ogen had gezien, kon hij de morele moed opbrengen om te doen wat hij vanbinnen al lang als het juiste had onderkend: weg uit de dubbelheid, op naar een leven met een ‘samengevoegd hart’ (Ps. 86).
Het rumoer
Intussen had Beza naam gemaakt als wereldse dichter in de trant van Vergilius, Ovidius, Catullus en Martialis. Hij had in zijn puntdichten de draak gestoken met allerlei opgeblazenheid, en hij had openhartig de schoonheid van zijn ‘Candide’ bezongen. Daar zaten verzen tussen die hij niet had mogen schrijven, over ‘onderwerpen die hem nu doen blozen’ (voorwoord bij Abraham sacrifiant, 1550). Toen zijn theologische tegenstanders hem daarop begonnen aan te vallen, trok hij opnieuw het boetekleed aan en beleed hij openlijk zijn zonden (brief aan Melchior Wolmar, 1560). En toen men hem nog niet met rust liet, gaf hij een tweede druk van zijn Poemata uit, gezuiverd van alle onbetamelijke gedichten en aangevuld met nieuwe, waardige (onder meer psalmen in het Latijn, 1569).
Tegelijk kaatste hij in superieur Latijns proza alle aanvallen op zijn persoon terug: hun prelaten en pausen leefden liederlijker dan hij ooit had beschreven, laat staan geleefd. Stijloefeningen waren het, in toegegeven heidense onderwerpen: het was mode om op platoonse wijze de vriendschap te prijzen, en natuurlijk moest je een fictieve geliefde hebben, wier lichamelijke schoonheid je in detail beschreef en verhief boven die van Venus en de Gratiën. Hij heeft het allemaal geschrapt, en zijn beste poëzie zat ertussen. Maar hij was consequent: het is niet genoeg om met Martialis te zeggen ‘al zijn mijn verzen onkuis, mijn leven is oprecht’; neen, ‘ook de indruk wekken dat je gedaan hebt wat niet geoorloofd is, is ongeoorloofd’. Ondanks deze ontwapenende schuldbelijdenis en de rake tegenaanval is het rumoer rond zijn Juvenilia nooit gestopt. Zo ging dat in de 16de eeuw: men speelde, ook in de kerk, op de man en niet op de bal.
Was het echt zo erg?
Ach neen. De 16de eeuw was in erotische zaken en in de satire beslist vrijmoediger dan latere tijden, en eigenlijk kleurt Beza niet vaak buiten de lijntjes van het toenmalige fatsoen. Wat ons soms ranzig voorkomt (een prostituee achternagezeten door een oude man) vond men toen in beschaafde kringen heel gewoon. Veel van zijn puntdichten zijn gewoon goed gevonden, en ook de erotisch getinte zijn lang niet allemaal grof. Sommige zijn zelfs aandoenlijk, bijvoorbeeld als Beza schrijft over Candide die slaapt, over de wind die met haar haren speelt, of over de knoopjes die haar boezem toesluiten. Toch heeft hij gemeend ze allemaal te moeten schrappen, vermoed ik met pijn in het hart.
Om niet alleen over gedichten te schrijven, volgen hieronder enkele gedichten. De eerste twee heeft Beza nooit geschrapt. Integendeel: in de laatste editie (1597, in zijn 79ste levensjaar!) bracht hij in het eerste nog kleine verbeteringen aan, en gaf hij het tweede een titel met een moreel oordeel erin.
87. Over Spurinna
Spurinna is een fictieve naam. In 1597 werd hij vervangen door Toleno, die metrisch beter past (zie de afbeelding).
| Beza 1548 | Vertaling |
|---|---|
| Tollendae cupidus Spurinna prolis Altae dum superat iugum Pyrenes, Divo porrigat ut preces Iacobo, Inde Alpes quoque praeterit nivosas, Petri ut limina visat atque Pauli: Et mox Hadriacum in sinum reflexus Laureti attonitus deam precatur: Inde per medii maris pericla Sacram perveniens ad usque Idumen, Sacratum Domini petit sepulchrum. Nec contentus adhuc, latrocinantum Arenas Arabum siticulosas Gibbo permeat insidens cameli, Sublimem properans ad usque Sinam, Et divae iuga sacra Catharinae. Quid profecerit hoc labore quaeris? Tres natos reperit domum reversus. |
Omdat hij dolgraag kinderen wil, gaat Spurinna op bedevaart. Hij
bedwingt de toppen van de hoge Pyreneeën om tot Sint-Jacob te bidden;
vandaar trekt hij over de besneeuwde Alpen naar de drempels van Petrus en
Paulus; even later buigt hij af naar de Adriatische Zee om vol ontzag
Onze-Lieve-Vrouw van Loreto aan te roepen; vandaar gaat het over de
Middellandse Zee vol gevaren naar het Heilige Land, om het Heilig Graf van
de Heer te bezoeken. Maar nog is hij niet tevreden: op de bult van een
kameel doorkruist hij de dorstige Arabische woestijn vol struikrovers, recht
naar de verheven Sinaï en de heilige top van Sint-Catharina. En wat, vraagt u, heeft al die moeite hem opgeleverd? Bij thuiskomst trof hij drie kinderen aan. |
96. Over een zeker iemand, voor Posthumus
In het Latijn In quendam. In 1597 kreeg het gedicht een nieuwe titel: ‘Over mannen die zich op zeer onbetamelijke wijze als een vrouw verzorgen’.
| Beza 1548 | Vertaling |
|---|---|
| Cincinnatulus ille, cui undulati Propexique humeros gravant capilli, Qui tersa cute, blaesulaque voce, Qui paetis oculis, graduque molli, Et pictis simulat labris puellam, Heri, Posthume, nuptias parabat, Cum nequissimus omnium sacerdos, Urbanus tamen et facetus ille, Utra sponsus foret rogare coepit. |
De krullenbol met dat golvende haar tot op zijn schouders, die met zijn gladde huid en lispelende stem, met zijn lonkende ogen, zijn elegante tred en zijn lipgloss wel een meisje lijkt, stond gisteren, Posthumus, op het punt te trouwen. En weet je waarmee die ondeugende nietsnut van een priester (grappig en gevat was hij wel!) begon? Met de vraag: ‘wie van u beiden is eigenlijk de bruidegom?’ |
De pointe zit in het Latijn in één woord: utra is vrouwelijk. De priester vraagt welke van de twee vróúwen de bruidegom is.
Dit gedicht heeft een aardige carrière gemaakt. Ik vond het in diverse opvoedkundige boeken terug tot in de 18de eeuw, zonder vermelding van de auteur. De context is altijd de waarschuwing tegen al te frivole kleding bij (jonge) mannen. Bijvoorbeeld in Jan de Brune de Jonge, Wetsteen der vernuften, oft bequaam middel, om, van alle voorvallende zaken, aardighlik te leeren spreken, dl. 1 (1644), p. 77. In latere edities staat er een vertaling bij, die ik u niet wil onthouden (uit Alle volgeestige werken van Jan de Brune de Jonge, 1681):
Dat krullekopje, wien de langtt'
Der lokken langs de schoud'ren hangt,
Dat babbelbekje, gladgeschuyrt,
De lipjes verft, met d'oogjes pluyrt.
En sacht en nettjes tripp'len gaat,
Heel als een meysje van gelaat,
Zou gist'ren trouwen, Posthumé,
Als dien doortrapten Priester dee
Een heuss' en aard’ge vraag; En zey:
Wie is de Bruigom van u bey?
Ook in Het groot natuur- en zedekundigh werelttoneel, dl. 1, een bewerking van de Iconologia van Cesare Ripa, uitgegeven door Hubert Korneliszoon Poot, wordt het gedicht in een noot geciteerd, in het hoofdstuk over de ‘Achtbaerheit’. Daar staat weer een andere vertaling bij (van Poot zelf?); de vertaler wordt niet genoemd. Ik citeer de Delftse editie van 1726, p. 16. Deze vertaler heeft de pointe begrepen: ‘Zegt, dochters’.
Hoor Posthumus, 'k moet u wat klugtigs gaen verhalen,
Die gefrizeerde bol, wiens zwakke schouderblaên
Het glad-gekemde hair en krullen overlaên,
Die door een blinkent vel en lispent tatualen,
Die door geil oog-gelonk en tribb'len langs de straet,
En door geschildert schoon een oprecht meisje laet;
Die zelve nam korts voor een zoete meit te trouwen:
Maer de geslepen Paep zagh ze allebei voor vrouwen
Of teere meisjes aen, en zei zoo slegtjes heen,
Zegt, dochters, wie is doch de Bruigom van u tween.
Lispent tatualen: lispelend krom praten. Tatualen is tatewalen, ‘krom praten, zoals kleine kinderen’ (Weiland, naar Halma), hier voor Beza's blaesula voce.
67. De eadem (over Candide)
Sommige amoureuze gedichten zijn tamelijk gewaagd en expliciet seksueel (al deed men daar toen veel minder moeilijk over dan vandaag, ook in de kerk). In enkele van de ruim twintig gedichten aan Candide bezondigt Beza zich aan naar ons aanvoelen vrij smakeloze woordspelletjes. Als hij een verband legt tussen cor (‘hart’) en corculum als koosnaam voor Candide (‘mijn hartje’), lijkt dat een leuke vondst. Maar als hij dan zonder verpinken schrijft dat zij hem daarom liefkozend mentula noemt, in de veronderstelling dat dat wel een verkleinwoord van mens (‘geest’) zal zijn, gaat hij ver: de lezer die Latijn kent, weet dat mentula een obsceen woord is voor het mannelijk lid. Ranzig dus, om nog te zwijgen van de neerbuigende grap over de vrouwelijke intelligentie. Anderzijds had men, zoals gezegd, in de 16de eeuw ook in ‘beschaafde’ kringen weinig scrupules bij expliciete seksuele grappen, en vrouwonvriendelijkheid was bon ton.
Nuper Candidulam meam salutans,
Salve, inquam, mea mens, mei et lepores,
Corculumque meum. Illa tunc disertam
Cum sese cuperet mihi probare,
Salve, inquit, mea mentula. O disertam
Et docto bene feminam cerebro!
Nam si dicere corculum solemus,
Cur non dicere mentulam licebit?
90. Over Candide en Germain Audebert
Om niet met een negatieve noot te eindigen: het gedicht waarop Beza het hevigst is aangevallen, is op dit punt volkomen onschuldig én eigenlijk een prachtig gedicht. Hij viert hier de vriendschap tussen hem en Germain Audebert, een medestudent, zelf ook dichter, later een voornaam magistraat in Orléans (zie ook het artikel over Turijn). De vrienden communiceerden en wedijverden met elkaar in gedichten, het ene nog mooier, spitser en gewaagder dan het andere. Dat Beza's tegenstanders in dit gedicht een kans zagen om hem (en dus ook Audebert) van homoseksuele betrekkingen te beschuldigen, zegt alles over de tijdgeest, of over ‘the eye of the beholder’.
In het eerste deel van het gedicht beschrijft Beza waar iedereen zit: hij in Vézelay, zijn boezemvriend Audebert in Orléans, zijn hartsvriendin Candide in Parijs. Wat talm je nog, Beza? Wat zit je nog in Vézelay? Op weg dus, maar… naar wie het eerst? (Het eerste deel staat onderaan.)
| Beza 1548 | Vertaling |
|---|---|
| […] Sed utrum, rogo, praeferam duorum? Utrum invisere me decet priorem? An quenquam tibi, Candida, anteponam? An quenquam anteferam tibi, Audeberte? Quid si me in geminas secem ipse partes, Harum ut altera Candidam revisat, Currat altera versus Audebertum? At est Candida sic avara, novi, Ut totum cupiat tenere Bezam: Sic Bezae est cupidus sui Audebertus, Beza ut gestiat integro potiri: Amplector quoque sic et hunc et illam, Ut totus cupiam videre utrumque, Integrisque frui integer duobus. Praeferre attamen alterum necesse est. O duram nimium necessitatem! Sed postquam tamen alterum necesse est, Priores tibi defero, Audeberte: Quod si Candida forte conqueratur: Quid tum? basiolo tacebit imo. |
[…] Maar, zo vraag ik, wie van beiden verkies ik? Wie moet ik het eerst met een bezoek vereren? Zou ik iemand boven jou verkiezen, Candide? Of iemand boven jou, Audebert? Wat als ik me in tweeën sneed, zodat het ene deel Candide bezocht en het andere naar Audebert snelde? Maar Candide is zo hebberig, ik weet het, dat zij de hele Beza voor zich wil; en Audebert is zo gesteld op zijn Beza, dat hij hem helemaal wil hebben. En ik houd zo van hem en van haar, dat ik met heel mijn hart hen beiden wil zien, en heel en al van hen beiden geheel wil genieten. Toch moet ik een van de twee voorrang geven. O, al te harde noodzaak! Maar als ik dan toch iemand moet kiezen, dan gaat de voorrang naar jou, Audebert. En als Candide misschien klaagt? Wat dan? Met een kusje zwijgt ze wel. |
Tot slot een rake observatie van Pierre Bayle (17de eeuw): als Beza in het roomse kamp was gebleven en zijn briljante geest tegen de protestantse leer had gekeerd, dan zouden de protestanten hem ongetwijfeld op zijn Juvenilia hebben aangevallen, en zouden de papisten hem hebben verdedigd.
Dick Wursten, 2012. Bewerking van mijn bijdrage aan het boek Théodore de Bèze, zijn leven en werk.
Bronnen
- Théodore de Bèze, Poemata: edities van 1548, 1569, 1576 en 1597.
- Théodore de Bèze, brief aan Melchior Wolmar (1560), voorafgaand aan de Confessio Christianae fidei.
- Théodore de Bèze, brief aan Andreas Dudith (1569), voorwoord bij de tweede editie van de Poemata.
- Alexandre Machard, Les Juvenilia de Théodore de Bèze, texte latin complet, avec la traduction des épigrammes et des épitaphes et des recherches sur la querelle des Juvenilia, Paris 1879.
- Kirk M. Summers, A View from the Palatine: The Iuvenilia of Théodore de Bèze. Text, Translation, and Commentary, Tempe (Arizona) 2001 (Medieval and Renaissance Texts and Studies 237). Aan dit boek dank ik mijn kennis, en ook de moed om het Latijn te gaan lezen en de Nederlandse vertalingen te maken.
Het eerste deel van het Audebert-gedicht
Theodorus Beza, de sua in Candidam et Audebertum benevolentia
Abest Candida, Beza, quid moraris?
Audebertus abest, quid hic moraris?
Tenent Parisii tuos amores,
Habent Aurelii tuos lepores,
Et tu Vezeliis manere pergis,
Procul Candidulaque, amoribusque,
Aut leporibus, Audebertuloque?
Immo, Vezelii, procul valete,
Et vale, pater, et valete, fratres:
Namque Vezeliis carere possum,
Et carere parente, et his, et illis.
At non Candidula, Audebertuloque.
Sed utrum…