Een chantre die te graag speelde

Guillaume de La Moeulle, de opvolger van Loys Bourgeois in Genève (1553-1556)

Wie de psalmen in Calvijns Genève voorzong, was een ambtenaar van de stad. De Raad benoemde hem, betaalde hem en hield hem in de gaten. Hoe nauw dat toezicht was, blijkt uit de lotgevallen van Guillaume de La Moeulle. De stukken staan verspreid over de registers van de Raad en het Consistorie. Pierre Pidoux heeft ze uitgegeven in het tweede deel van Le Psautier huguenot (1962). Samen vertellen ze het verhaal van een oude speelman die het spelen niet kon laten.

Van barbier tot chantre

Guillaume de La Moeulle (ook La Mole, La Moulaz, La Mule) werd rond 1485 in Genève geboren. Hij was barbier van beroep. Hij diende de laatste bisschop van Genève, Pierre de La Baume, als secretaris en manusje-van-alles. Op 28 januari 1517, nog vóór de Reformatie, kocht hij het burgerrecht van de stad. Daarnaast was hij musicus. Tussen 1538 en 1543 staat er in zeven verschillende boeken van Jacques Moderne's Parangon des chansons telkens één chanson van hem, waaronder Si je maintiens ma vie seullement op een tekst van Mellin de Saint-Gelais. Een ander stuk werd voor luit bewerkt in de tabulatuur van Bianchini (1547). In 1545 woonde hij als instrumentist in de wijk Fourvière in Lyon, "Guillaume la Mole, dict de Genesve". Op 28 februari 1548 speelde hij als "Guillaume de Genesve" met andere violisten en schalmeispelers op een banket dat de stad aanbood aan vier Zwitserse gezanten, die terugkwamen van de doop van prinses Claude.

In 1552 vertrok Loys Bourgeois naar Lyon en keerde niet terug. Pierre Vallette nam het voorzingen waar. Op 12 oktober 1553 benoemde de Raad La Moeulle tot chantre, als "ancien bourgois de ceste cité". Hij was toen bijna zeventig. Hij verdiende 12 florijn en 2 sous per kwartaal, en dat was niet genoeg: hij vroeg voortdurend om voorschotten.

Het volgende jaar gaf Guillaume Guéroult bij Simon Du Bosc een Premier livre des Pseaumes, Cantiques et Chansons spirituelles uit, "mis en musique à une et à quatre parties la plupart par G. de la Moeulle dict de Geneve, chantre en l'Eglise de la dicte Cité". Ondanks die titel bevat de bundel alleen eenstemmige melodieën. De tenors van de chansons spirituelles zijn bovendien grotendeels dezelfde als die van Didier Lupi, die de gebroeders Beringen in 1548 in Lyon hadden gedrukt, op teksten van dezelfde Guéroult. Er verscheen ook een Suyte, met vijf liederen die worden toegeschreven aan de cornettist Claude de La Canesière, bijgenaamd "le Chantre", en vier andere protestantse studenten uit Lausanne. Zij werden in mei 1552 in Lyon gevangengenomen en een jaar later verbrand. Misschien is ook de muziek van deze liederen van La Moeulle (Dobbins).

Een avond bij Claude Franc (april-mei 1555)

Op een maandagavond begin april 1555 werd er gedanst in het huis van Claude Franc. Twee uur lang, volgens de buren. Onder Franc woonde Estienne du Val. Zijn vrouw en dienstmeid klopten tegen het plafond om er een eind aan te maken. Daarop kwamen Franc en zijn knecht naar beneden, scholden hen uit en drongen hun kamer binnen. De vrouwen trokken zich terug in een kamertje en bliezen de kaars uit. Boven speelde de chantre. Hij speelde volgens de getuigen op zijn "vyollon", "ung rebet", en wel "notes de basse danses".

Op 9 april stond "maistre Guillaume, chantre" voor het Consistorie. Hem werd verweten dat hij met zijn viool rondtrok naar plaatsen "où il y porte son vyollon, et là y joye dansses et austres mondanité". Hij zou ook gezegd hebben "qu'on ne sayt point de bien de se qu'on ne scayt point dansser": wie niet kan dansen, weet niet wat goed is. Hij ontkende. Daarop hield "maistre Abel" hem voor dat het bij Claude Franc was gebeurd, en dat er van beneden hard geklopt was om het lawaai. Guillaume bleef ontkennen dat er gedanst was. Hij had gespeeld, zei hij, "pour rejouyt une petite fille mallade". Hij gaf toe dat de vrouw van de châtelain Donzel aanwezig was. Van de vrouwen van Perrin en Vergeron wist hij niets meer.

Frank Dobbins (1992) vermoedt dat deze maistre Abel de componist is van de eerste meerstemmige zetting van een psalm van Marot, Estans assis aux rives aquatiques (Ps. 137), die Moderne in 1540 in Lyon drukte. In het register is Abel echter niet de medeplichtige, maar degene die de chantre tegenspreekt. Dat is de rol van een lid van het Consistorie. Het gaat dus vrijwel zeker om de predikant Abel Poupin.

Op 18 en 25 april werden de getuigen gehoord: Du Val zelf, zijn vrouw en meid, en de vrouw van Jan Rivi met haar meid. Ze bevestigden alles. De vrouw van "capitaine Perrin" was er ook bij geweest. Dat maakt het meer dan een buurtruzie. Ami Perrin was de leider van de partij die zich tegen Calvijn en het Consistorie verzette. Een maand later, op 16 mei 1555, werd die partij uitgeschakeld.

Op 2 mei sprak het Consistorie zich uit. De Heren hadden Guillaume aangenomen "pour servir à Dieu et en l'Eglise", en nu bleek "qu'il fait telles insollences". Het oordeel was hard: "il n'est pas fort utile en son office". Op 6 mei kwam hij voor de Raad, beschuldigd van "avoir esté par les maisons mené de dances et d'aulbades". Daar verdedigde hij zich met een zin die het onthouden waard is:

… qu'il a mené des pseaumes et chansons spirituelles et fantaisies, mais qu'il n'a point faict dancer ny veu dancer.

Psalmen, geestelijke liederen en fantasieën: precies het repertoire dat in die jaren voor gebruik "ès maisons" werd gedrukt. Hij kreeg "bonnes remonstrances" en een verbod, maar geen straf. In dezelfde zitting werd Jehan Demeribel, die aan de baden van Aix "chansons dissolues et mondaines" had gezongen, tot drie dagen op water en brood veroordeeld.

Armoede, en een vrouw in de gevangenis

De rest van 1555 laat een arme, oude man zien. In mei en juli vroeg hij de Raad om steun "en regard de sa pauvreté" en kreeg florijnen en tarwe. In augustus moest zijn vrouw Christine voor het Consistorie verschijnen, omdat ze verdacht werd van een verhouding met een zekere Amey Poutet. De getuigen spraken allemaal van "le paillard de Poutet". In oktober zat Christine in de gevangenis. Guillaume vroeg de Raad haar vrij te laten. De Raad besloot "attendu qu'il est vieux, qu'il soit receu à l'hospital". Na haar vrijlating op 22 november bedankte hij de Heren "de la bonne justice". De gevangeniskosten scholden zij hem kwijt, "actendu sa grande pouvreté et indigence". Christine bleef ontkennen. Op 19 december werd haar het avondmaal ontzegd.

De bruiloft bij de Girbels (februari 1556)

Op 20 februari 1556 stond maistre Guillaume opnieuw voor het Consistorie. De vraag was of de Heren hem in dienst hadden genomen en betaalden "pour mener le rebet pour dansser". Hij antwoordde dat hij alleen nog maar "dernierement chez les Girbel aux nopces" had gespeeld. Er was niet gedanst, "sinon certaines petites filles qui saultent", en hij had psalmen gespeeld. Het Consistorie stuurde hem door naar de Raad, "pource qu'il ne se chastie" en omdat hem dat al zo vaak was voorgehouden. Op 24 februari kreeg hij daar zijn laatste waarschuwing: "de non plus mener le dict rebet, et c'est pour la derniere fois".

Een maand later, op 19 maart 1556, vroegen "muziciens et chantres, compagnions" de Raad om in de stad "violons et aultres instrumens" te mogen bespelen "pour chanter psalmes en l'honneur de Dieu". De Raad weigerde: men was er niet zeker van "qui ne ait aultre chouse tendant à vanité". La Moeulle wordt bij dit verzoek niet genoemd. Dobbins brengt het wel met zijn zaak in verband, en het is ook moeilijk het daarvan los te zien. Op dezelfde dag vroeg zijn vrouw om steun voor haar man, die "detenus en maladie" was. Ze kreeg zestig sous.

"Allé à Dieu"

Op 8 september 1556 vroeg Pierre Vallette de bovenkamer in het huis "en laquelle demoure maistre Guillaume, maistre chantre". Drie dagen later kreeg hij de zorg voor het zangonderwijs aan drie dozijn kinderen van het college. Op 21 september noteert het register dat "maistre Guillaume de la Mule est allé à Dieu". Vallette vroeg meteen om zijn plaats. De predikanten hadden echter een ander op het oog. In een brief van 8 oktober beval Beza aan Calvijn iemand aan voor de plaats "demortui cantoris", een man die drie jaar bij hem in Parijs was geweest. Tot eind december werd Vallette voorlopig aangehouden. Bij die gelegenheid vermeldt de Raad terloops, als de hier deels onleesbare regel goed gelezen is, dat Vallette ooit uit zijn ambt was gezet op verzoek van "maystre Guillaume de la Molle, feu precedens chantre". Op 29 december werd Pierre Dagues benoemd, voor vijftig florijnen en vier coupes tarwe per jaar. Antoine Linotte kreeg zes coupes om in Saint-Pierre de psalmen in te zetten.

Anders dan soms beweerd wordt, is La Moeulle niet ontslagen. Hij bleef chantre tot zijn dood, al kreeg hij twee keer te horen dat het de laatste keer was.

Bronnen