kindjewiegen met Schütz:
de intermedi van de engel in de het kerstoratorium
In Schütz's tijd was het ook in de Lutherse kerken in
Duitsland (d.w.z. niet overal, maar wel in Sachsen dus) nog
gebruikelijk om tijdens de nachtmis (vesper) het Christkindlwiegen
te praktiseren. De gelegenheid daartoe wordt zelfs
nadrukkelijk aangeduid in aanwijzingen voor de uitvoering. In
het enige deel dat gedrukt is (evangelierecitatieven) wordt in
het nawoord gezegd dat er 10 concerti beschikbaar
zijn, en hun bezetting wordt onderaan de pagina gespecificeerd
(welke stemmen er nodig zijn: vocaliter en instrumentaliter).
Bij het eerste intermedium staat echter niet enkel dat er een
'discantstem' met 2 violleta en 1 violon moeten worden
voorzien, maar staat ook "Worunter des
ChristKindleins Wiege bißweilen mit eingeführt."
(Ik vertaal: "Tijdens deze muziek kan het Christuskindwieg(en)
af en toe (?) worden ingelast"... Luister naar de
muziek, en u snapt het: Het metrum van Schütz's toonzetting
van de engelenzang (zeker in de instrumentale symphonia) is
drievoudig, wiegend. NB: bij de twee laatste (Stehe
auf Joseph) wordt nogmaals naar 'die Wiege'
verwezen. Beide hebben ook (deels) een 'triple metre'. Als je
in de handschriften kijkt, zie je dat die zin er ook
bij staat (incl. het werkwoord 'einführen', wat dus volgens
mij zoveel betekent als 'uitvoeren'. ).
Je ziet het voor je... de evangelist zingt het verhaal en dan
klinkt van bij het orgel (opzij, vooraan in de kapel) het intermedium.
Enkele koorknapen, of diakens, staan bij het kribje
op/bij het altaar en bewegen het op de maat van de muziek
zachtjes heen-en-weer. Wiegen - en misschien beweeg het volk
wel zachtjes mee. Fraai. Een liturgisch ritueel waarbij het
lichaam middels de beweging (senso-motorisch)
zich de boodschap mag toeëigenen. Senso-motorisch wordt er een
emotionele band gesmeed tussen het Kerstkind en de mensen. God
zorgt voor de mens (hoge theologische boodschap), maar de
mensen zorgen ook in moeilijke omstandigheden voor dat
hulploze kind (dat ook God is). Dat was in die tijd nog heel
gebruikelijk, ook in de Lutherse Länder. Men deed het vooral
tijdens het Magnificat (na de preek, aan het slot): Tussen
elke regel zong men toen namelijk een 'kerst-leis', waarvan
velen met een maat in drie-en. Bij het kindelwiegen ontstaat
er / is er / een gevoel van 'tederheid', 'zorgzame aandacht'.
Dat doortrekt de hele gemeenschap. Het zal geen toeval zijn
dat de twee laatste keren (intermedium VII en VIII) de
'voedstervader', de 'beschermer van het kwetsbare kind' wordt
aangesproken door de engel (Stehe auf Joseph, und nimm das
Kindlein und seine Mutter..) Hier de bronnen:
1. Vermelding bij de beschrijving van de 10 concerti die men in Dresden en Leipzig kan verkrijgen bij de cantor/organist. (= introductie, besluit en de 8 intermedi van het kerstoratorium) op de laatste pagina van de gedrukte uitgave van de evangelistenpartij met bc: Intermedium 1, 7 en 8. Telkens het stuk waar de 'engel des Heren' spreekt, eerst tot de herders, dan 2x tot Jozef
“Intermedium i. Worunder des Christkindleins Wiege mit eingeführet wird
Der Engel zu den Hirten auf dem Felde. Canto Solo con 3
Viole. Worunter des Christkindleins Wige mit
eingeführet | wirdt“
Intermedium vii Darinnen
abermals...
Bij Canto Solo ,Intermedium 7. Solo con due Violette. "Der
Engel' Worunter des Christkindleins | Wiege mit
eingeführet wird"
Bij het afschrift voor Violetta 1 und 2: "Der
Engell zu | Joseph: I Cantus Solus cum tribus violis.
Darinnen abermals des | Christkindleins Wiege eingeführet
wird."
Intermedium viii Worunter wiederum (of: anfänglich abermals)
Canto Solo:,,Intermedium octavum. Der Engel zu Joseph. |
Canto Solo con 3 Stromenti: Worunter anfänglich abermals
| des Christ Kindleins Wiege eingeführet wird
"
Bij het Organum: „Angelus canto solo con 2 Violette" Titel in
U1 (01): „Der Engell Zu Joseph. | Cantus Solus cum tribus
Violis. Worunter wiederumb des Christ | Kindleins wiege
eingeführet wird."
Waarom Jozef, waarom 'kindjewiegen'?
De melodie is die van van een 'Pia cantio' rond Kerst: Resonet in laudibus... Al in de 14de eeuw wordt daar een Duitse tekst op gezet: Joseph, lieber Joseph mein, hilf mir wiegen mein Kindelein, Gott, der wird dein Löhner sein im Himmelreich ... Eya. Jozef helpt Maria en het kind (hij zorgt, hij redt, brengt in veiligheid, en helpt bij het slapen in moeilijke tijden). Dat past helemaal bij de kersthistoria. En is actueel. Altijd.
Deze traditie bestond ook in DRESDEN (quote from an article
by Markus A. Rathey
Music, at least at the court in Dresden, was not a substitute for visual art, but rather a supplement in a multi-sensory ritual that involved the spoken word, music and visual art. The physical enactment of the rocking of the child fitted well into this multi-sensory experience of the religious ritual…. senso-motorisch The physical rocking of the Christ Child in the cradle was a symbolic enactment of the role of Joseph, who took care of the child on behalf of Mary. By rocking the cradle, the performer not only became part of the narrative but also symbolically established an emotional bond with the divine Child. Just as Baroque dance84 and Baroque opera were a rehearsal and reflection of social order, the rocking of the child in Schütz’s Christmas Historia symbolically connected the performer with the newborn Jesus.