← Antwerpse Polyglot

Arias Montano, Alia ad lectorem praefatio

Biblia Regia, deel I (Antwerpen: Plantijn, 1569/1572). Latijnse transcriptie met gedeeltelijke Nederlandse vertaling

Bron. Biblia Sacra Hebraice, Chaldaice, Graece et Latine, vol. I, voorwerk. Scans van het exemplaar van het Museum Plantin-Moretus (MPM), aangevuld met de opening ***2v–***3 uit een Spaans exemplaar. Daarachter volgen de koninklijke brieven van 25 maart 1568 aan Alva en aan Plantijn. De facsimiles hieronder openen op volle grootte in een nieuw tabblad; ook de signaturen in de tekst zijn klikbaar.

Transcriptie. Diplomatisch-licht. Lange s is als s weergegeven; æ/œ en & blijven staan; u/v en i/j zoals gedrukt; afkortingen (q; voor -que, tilde of macron voor m/n) zijn niet opgelost. Er zijn geen stilzwijgende correcties: twijfelachtige lezingen staan zoals gelezen en worden besproken onder Opmerkingen. Regelafbrekingen zijn niet bewaard, paginawissels wel, met de signatuur uit het origineel tussen vierkante haken. Kapitalen staan waar de druk ze in kapitalen zet.

Vertaling. Passages over wie wat deed met welke bronnen zijn volledig vertaald, met Latijnse sleutelwoorden tussen haakjes. De rest is samengevat; die alinea’s zijn grijs en als samengevat gemarkeerd. Toevoegingen van de vertaler staan tussen vierkante haken.

Montano, Alia ad lectorem praefatio, sig. **6 (MPM)
(**6) · MPM
Montano, Alia ad lectorem praefatio, sig. **6v (MPM)
(**6v) · MPM
Montano, Alia ad lectorem praefatio, sig. *** (MPM)
*** · MPM
Montano, Alia ad lectorem praefatio, sig. ***v (MPM)
***v · MPM
Montano, Alia ad lectorem praefatio, sig. ***2 (MPM)
***2 · MPM
Montano, Alia ad lectorem praefatio, sig. ***2v (Spaans ex.)
***2v · Spaans ex.
Montano, Alia ad lectorem praefatio, sig. ***3 (Spaans ex.)
***3 · Spaans ex.
Montano, Alia ad lectorem praefatio, sig. ***3v (MPM)
***3v · MPM
Latijn
Nederlands
[ongepagineerd: (**6)]

EIVSDEM BENEDICTI ARIAE MONTANI ALIA AD LECTOREM PRÆFATIO.

In qua de totius operis vsu, dignitate, & apparatu ex ordine disseritur.

Andere voorrede aan de lezer van dezelfde Benedictus Arias Montanus,

waarin het gebruik, de waardigheid en de inrichting van het hele werk in volgorde worden besproken.

1. Opzet

AMPLISSIMOS, & vberrimos fructus, qui ex illustri hoc opere percipientur, Lector, nulla sanè faciliori ratione tibi repræsentare potuimus, quàm si, singulas eius partes, eo quo collocatæ sunt ordine, diligenti explicatione persequeremur. Ita enim fiet, vt nullo prorsus dispendio, sed certa, & compendiaria via ad singula capita, rectà deducaris, & tanto labore, ipse absq; vllo negotio commodè vtaris.

samengevatMontano zal de onderdelen van het werk bespreken in de volgorde waarin ze staan, zodat de lezer er zonder omwegen gebruik van kan maken.

2. De Complutensis als vertrekpunt en maatstaf

Sed quia ex veterum exemplarium cum nostro hoc diligenti collatione, quid alij, qui in eodem opere non mediocrem diligentiam aliàs adhibuerunt (quorum laboribus nihil detrahimus) & quid deinde nos in hac parte præstiterimus, planius, & apertius cognoscetur: Complutensibus Bibliis, quæ communi omnium, penè, doctorum virorum consensu, ex iis omnibus quæ hactenus in lucem prodierunt, potissima, atq; antiquorum idiomatum insigni diuersitate maximè illustrata conspiciuntur, ad vnguem examinatis, & cum nostris hisce, quoad fieri poterit, diligentia collatis, quid per nos in nostra hac editione effectum sit, quò res tota clarius pateat, breuiter exponemus.

Omdat uit een zorgvuldige vergelijking van de oude exemplaren met ons werk (ex veterum exemplarium cum nostro hoc diligenti collatione) duidelijker zal blijken wat anderen, die eerder aan ditzelfde werk niet geringe zorg besteedden (qui in eodem opere non mediocrem diligentiam aliàs adhibuerunt) – aan wier arbeid wij niets afdoen – gedaan hebben, en wat wij daarna op dit punt hebben gepresteerd: daarom zullen wij, na de Complutensische Bijbel (Complutensibus Bibliis) tot in de puntjes onderzocht te hebben (ad vnguem examinatis) en, voor zover mogelijk, zorgvuldig met de onze vergeleken (cum nostris hisce … diligentia collatis), kort uiteenzetten wat wij in deze uitgave tot stand hebben gebracht. Die Complutensis geldt naar het haast eenstemmige oordeel van alle geleerden als de voornaamste van alle tot dusver verschenen uitgaven, en blinkt vooral uit door de verscheidenheid aan oude talen.

In iis itaque, vt characterum elegantiam, quibus pollent, & ordinem, ac seriem dictionum suis locis dispositarum, missam faciamus: Hebraica veritas puris dictionibus, & clausulis bene distinctis, atq; omnibus, vt par erat, suo ordine collocatis, dilucidè conspicitur. Græcum item contextum ea habent, cui interposita est Latina interpretatio, quæ ad verbum aptè respondet. His additur Vulgata editio, Sancto Hieronymo plerunq; adscripta, quæ inter Hebræum, & Græcum textum medium obtinet locum. Præterea in eorum infima pagina legitur Onkelosii in quinque libros Mosis Chaldaica paraphrasis, cui è regione addita est Latina interpretatio. Opus certè omni laude dignum, & (temporibus illis) satis eruditum, atq; elaboratum.

Daarin – de fraaie letters en de ordening laten we rusten – staat de Hebreeuwse waarheid (Hebraica veritas) in zuivere woorden en goed afgebakende zinsdelen. Verder de Griekse tekst met een tussengevoegde Latijnse vertaling die woord voor woord aansluit (interposita … Latina interpretatio, quæ ad verbum aptè respondet); daarbij de Vulgaat, meestal aan Hiëronymus toegeschreven, in het midden tussen Hebreeuws en Grieks; en onderaan de bladzijde de Chaldeeuwse parafrase van Onkelos (Onkelosii … Chaldaica paraphrasis) op de vijf boeken van Mozes, met een Latijnse vertaling ernaast (è regione). Een werk alle lof waard, en voor die tijd geleerd genoeg.

Verum enimuerò, vt nihil est simul & inuentum & perfectum; nonnulla in iis aut omnino desiderantur, aut etiam, si ad doctissimorum monumentorum, quæ hodierno die extant, exactiorem normam reducantur, minus accuratè descripta, atque imperfecta, passim offenduntur: cùm Latina interpretatio, ob literarum alphabeti frequentem interiectionem, lectorem nonnunquam remoretur: vulgata autem editio Hebraicæ non satis è regione respondeat: nulliq; Hebraici accentus, qui antiquam Musices rationem indicant, & qui singulas periodos distinguunt, ibi conspiciantur: atque ex Hebraicorum vocabulorum thematis, seu radicibus (quas vocant) quæ ibi ferè consistunt in verbis perfectis, quæ vel ab ipsis Hebraici idiomatis Tyronibus facilè inuestigari possunt, omissis interim difficilioribus, parum omnino vtilitatis antiquissimæ linguæ studiosis afferat.

Maar niets is tegelijk uitgevonden en volmaakt. Sommige dingen ontbreken geheel; andere zijn, gemeten aan de nauwkeuriger norm van de beste getuigen die vandaag bestaan (ad doctissimorum monumentorum … exactiorem normam), hier en daar minder nauwkeurig afgeschreven en onvolledig (minus accuratè descripta, atque imperfecta). De Latijnse vertaling houdt de lezer soms op door de veelvuldig ingevoegde alfabetletters (ob literarum alphabeti frequentem interiectionem); de Vulgaat staat niet nauwkeurig tegenover het Hebreeuws; de Hebreeuwse accenten (accentus), die de oude muzikale voordracht aangeven en de zinnen afbakenen, ontbreken; en de opgegeven woordstammen (thematis, seu radicibus) betreffen bijna alleen regelmatige werkwoorden (verbis perfectis) die zelfs beginners vinden, terwijl de moeilijke ontbreken.

Deinde excepta Onkelosii paraphrasi, cuius supra meminimus, cæteri omnes libri παραφραστικῶς versi, partim à Ionathā Vzielis filio in posteriores prophetas, partim à Ioseph Cæco, atq; alis antiquis auctoribus in reliquos sacræ scripturæ libros, in iis planè desiderantur. Id verò consultò, ob eam potissimum causam, quòd quædam in Chaldaico textu reperirentur, quæ vel superuacanea, aut etiā apocrypha viderentur, alia etiam nondum latinitate donata essent, factum esse existimatur. Atque hæc quidem omnia Ximenio illi Cardinali excelsi ingenij viro, & de Christiana ecclesia ob eius in ea adiuuanda, atq; omni ex parte exornanda, insignē liberalitatē optimè merito, correctissimè descripta atq; latina interpretatione aucta, in Christianæ Reip. vtilitatē excusa, sacrarū literarum studiosi iam accepta referrent, nisi supremū eius fatū vna die vnaq; hora tantū virum nobis eripuisset.

Voorts ontbreken, op Onkelos na, alle andere parafrastische vertalingen (libri παραφραστικῶς versi): die van Jonathan, zoon van Uzziël, op de Latere Profeten, en die van Joseph de Blinde (Ioseph Cæco) en andere oude auteurs op de overige boeken. Men neemt aan dat dit opzettelijk (consultò) gebeurde, vooral omdat in de Chaldeeuwse tekst dingen stonden die overbodig of zelfs apocrief leken, en andere nog niet in het Latijn vertaald waren. Al dit materiaal zouden de bijbelgeleerden reeds aan kardinaal Ximenes te danken hebben gehad – zeer correct afgeschreven (correctissimè descripta), met Latijnse vertaling en gedrukt – als zijn plotselinge dood het niet had verhinderd.

Quas quidem Chaldaicas paraphrases in Latinum sermonem conuersas, atq; adeo de verbo redditas, & ad fidem tum Hispanorum, tum Venetorum exemplarium summa diligentia castigatas & correctas, in regio hoc opere non desiderari comperies. Eæ verò præter illas, quæ, vt diximus, aliàs in quinque libros Mosis editæ fuerunt, hæ sunt: Historiarum libri qui [ongepagineerd: (**6v)] qui priores Prophetæ dicuntur: Quindecim posteriorum Prophetarum explanatio: Psalterium, ac Prouerbiorum libri qui vna voce אמ״ת appellantur. Qui omnes, quanta cura, studio, & diligentia & expurgati, & Latini facti fuerint, & res ipsa docet, & nos etiam, suis locis, Deo dante, commodius demonstrabimus.

Deze Chaldeeuwse parafrasen, in het Latijn omgezet en wel woordelijk weergegeven (de verbo redditas), en met de grootste zorg verbeterd naar de lezing van zowel Spaanse als Venetiaanse exemplaren (ad fidem tum Hispanorum, tum Venetorum exemplarium … castigatas & correctas), zult u in dit koninklijke werk aantreffen. Naast die op de vijf boeken van Mozes zijn het: de historische boeken die Vroegere Profeten heten; de uitleg van de vijftien Latere Profeten; Psalmen en Spreuken, met één woord אמ״ת genoemd. Hoe zorgvuldig die alle gezuiverd (expurgati) en in het Latijn overgezet (Latini facti) zijn, toont het werk zelf; we lichten het ter plaatse nader toe.

3. Inhoud van de Polyglot

Habent itaque Theologi, & sacrarum linguarum studiosi vetus testamentum: illud quidem Hebraicum, Chaldaicum, Græcum, ac Latinum: Nouum verò Syriacè, Græcè, & Latinè conscriptum. Quibus accedit, in eorum gratiam qui minus in antiquis linguis sunt exercitati, triplex, Latino idiomate, veteris testamenti interpretatio, quæ Hebraicam veritatem, cui cæteræ linguæ se interpretes præbent, ita reddit, vt non mediocrem, sed certè amplissimum fructum ex ea sint reportaturi. Opus proculdubio, omnibus suis partibus absolutum. quod quidem nullis annotationibus magis illustrari potest: cùm in eo, veluti primario, & summæ auctoritatis exemplari, vberrimi quatuor linguarum fontes contineantur. Cætera verò quæ ad veteris testamenti tempora referuntur, eodem idiomatis genere, quo scripta reperiuntur, Græca scilicet, Græcè, & Latina Latinè, diligenter correcta his annexa conspicies.

samengevatHet Oude Testament in het Hebreeuws, Chaldeeuws, Grieks en Latijn; het Nieuwe in het Syrisch, Grieks en Latijn; voor wie minder bedreven is een drievoudige Latijnse vertaling van het OT (triplex, Latino idiomate, … interpretatio). De deuterocanonieke boeken staan in de taal waarin ze overgeleverd zijn, het Grieks Grieks, het Latijn Latijn, zorgvuldig gecorrigeerd (diligenter correcta).

Nouum denique testamentum, quod antehac Græcè tantùm, & Latinè à Christianis legebatur, iam Syriaca (vt diximus) lingua conscriptum, ex optimis quibusq; exemplaribus expressum prodit: idq; duplex: alterum Syriacis, & genuinis characteribus, vt huius idiomatis dignitas suorum characterum forma appositissimè repræsentata, &, vt par est, ornata, apud nos perpetuò conseruaretur: alterum verò in infima margine, ceu limbus in extrema veste, Hebraicis literis, & omnibus suis punctis, & numeris constans huc etiam accessit, vt iis qui in Hebraica, quàm in Syriaca lingua exercitatiores sunt, hac ratione consuleretur. Ne verò Hebraici, aut Syriaci idiomatis ignari, nobilissimæ huius linguæ fructu carerent, Latina interpretatio, summa fide, & diligentia adhibita est à Guidone Fabritio Boderiano, viro de quouis linguarum genere optimè merito, & ecclesiasticæ disciplinæ studiosissimo, qui & hanc suam interpretationem summo studio elaboratam, atq; adeo se ipsum vnà cum fratre Hebraicæ linguæ peritissimo, nulla patriæ, affinium, domesticorum, ac denique priuatæ vtilitatis habita ratione, alacri promptoq; animo obtulit.

Het Nieuwe Testament, tot nu toe door christenen alleen in het Grieks en Latijn gelezen, verschijnt nu ook in het Syrisch, gedrukt naar de beste exemplaren (ex optimis quibusq; exemplaribus expressum), en wel tweevoudig: eenmaal in echte Syrische letters (Syriacis, & genuinis characteribus), om de waardigheid van die taal in haar eigen schrift te bewaren; en daarnaast, onderaan de bladzijde als een zoom aan een kleed, in Hebreeuwse letters met alle punten (Hebraicis literis, & omnibus suis punctis), voor wie beter Hebreeuws dan Syrisch kent. Opdat wie Hebreeuws noch Syrisch kent de vrucht van die taal niet zou missen, is er een Latijnse vertaling, met de grootste trouw en zorg verzorgd door Guido Fabricius Boderianus (à Guidone Fabritio Boderiano), die deze met grote ijver bewerkte vertaling, en zelfs zichzelf samen met zijn broer, een groot kenner van het Hebreeuws, bereidwillig aanbood (obtulit), zonder acht te slaan op vaderland, verwanten, huishouden of eigen belang.

Ne verò quidquam, quod ad regij planè operis splendorem pertinere videbatur, prætermissum existimes: singulæ tabulæ, ære artificiosè celatæ, suis locis insertæ sunt: quibus tabulis singulorum textuum, ac diuinorum mysteriorum, quæ sub eis latent, explicatio, licet exiguo loco contenta, longo tamen ac diuino prorsus argumento tractatur; vt studiosus quisque animaduertere poterit. In summa nihil omnino ad dignitatem, ac amplissimum tanti operis ornamentum desiderari potest, quod huc non accesserit: ita vt verè regium sit, & regiæ munificentiæ, ac liberalitatis specimen præ se ferat.

samengevatKopergravures (tabulæ, ære artificiosè celatæ) op hun plaats, met uitleg van de mysteriën die eronder schuilgaan. Niets ontbreekt aan de luister van het werk, dat waarlijk koninklijk is.

Denique vt præclarissimum hoc munus, quod Christianæ Reip. exhibetur, omni ex parte auctum, atq; illustratum prodiret, nihilq; in eo planè desideraretur, quod ad sacros vsus pertinere posse existimetur; postremò ea volumina librorum calci subiecimus, quæ ex multiplici, quam suppeditare possunt, rerū & verborum copia, APPARATVS SACER, à nobis inscripta sunt. In iis singularum linguarum varias lectiones, quæ vel ad Grammaticam rationem, vt in Hebraicis dictionibus plerunque, aut etiam ad ipsius sententiæ explicationem pertinent, vt in cæteris linguis, veluti in refertissimo promptuario, reperies. Quæ quidem inter se collatæ, quantum vtilitatis allaturæ sint, deprehendent ipsarum studiosi. eas certè ex optimis quibusque, & non solum nostro, verùmetiam multorum doctorum suffragio approbatissimis exemplaribus, quæ ad manus nostras peruenerunt, non sine labore desumpsimus. Quibus addo quatuor Grammaticæ artis tractatus, vniuscuiusque scilicet ex quadruplici antiquissimarum linguarum genere, Hebrææ, nempe, Chaldææ, Syriacæ, & Græcæ suum. His autem, quatuor etiam Dictionaria sacræ lectioni perutilia annexa sunt. Atque hæc quidem in priore Apparatus parte habentur.

Ten slotte hebben wij achteraan de banden geplaatst die wij Apparatus sacer genoemd hebben. Daarin vindt u de varianten van elke taal (singularum linguarum varias lectiones), die nu eens de grammatica betreffen, zoals meestal bij het Hebreeuws, dan weer de uitleg van de zin zelf, zoals bij de andere talen. Die hebben wij met niet geringe moeite ontleend (desumpsimus) aan de beste exemplaren die ons in handen kwamen, en wel exemplaren die niet alleen naar ons oordeel maar ook naar dat van vele geleerden het meest betrouwbaar zijn (ex optimis quibusque, & non solum nostro, verùmetiam multorum doctorum suffragio approbatissimis exemplaribus). Daarbij voeg ik (addo) vier grammaticale traktaten, voor het Hebreeuws, Chaldeeuws, Syrisch en Grieks, en vier woordenboeken (Dictionaria).

In posteriore verò, rerum in sacra potissimum lectione necessariarum non pœnitenda tibi supellex exhibetur. Primo enim sese offert liber Idiotismorum, qui quidem in Hebraica lingua satis frequentes occurrunt: isq; rerum copia, & varietate ita insignis, vt quidquid ad Hebraicam, aut etiam Latinam lectionem de verbo redditam spectare videtur, abundè tibi præbeat. Præterea duos libros [***] libros reperies: quorum alter, eo quòd rerum ferè omnium naturas, actionésque subindicet, & sermonem ex rebus ipsis natum exponat, De arcano sermone inscriptus est. Alter verò quo pars illa significationis tractatur, quæ gestu, atque habitu instituitur, Actionis nomen sortitus est. Sed quia cuiuis patet, tum ad res explicandas, tum etiam ad certam rerum veritatem indagandam, ac tandem etiam constituendam, ex locorum, temporúmque ratione, & ponderum, ac mensurarum exacta cognitione plurimum lucis, & delectationis accedere: omnia Geographiæ, & Topographiæ præcepta, quæ quidem ad sacrarum lectionum explicationem satis esse possunt, ab ipsis sacris descriptionibus, & annotationibus excerpta, duobus libris prosecuti sumus. Temporis deinde, ac ætatis illius, quæ iam inde à condito orbe ad Christum vsque longa serie effluxerat, exquisitam, certam quandam, ac breuem rationem tradidimus. Sub finem, ponderum æstimationem diligenter examinatam, ac sacræ architecturæ præceptionibus, atque exemplis iucundis omnino, & dignis quæ ab omnibus perdiscantur, concinnè exornatam exhibemus. quibus nihil ad arcanos & occultos diuinorum oraculorum sensus explicandos, aut aptius, aut magis accommodatum requiri, aut desiderari potest. Nulla enim ratione vnquam fiet, vt veram cognitionem earum historiarum, quas hic egregiè cælatas, aptéque, & appositè, vt supra admonuimus, suo loco collocatas, conspicies, sub ipsis imaginibus absconditam, & quodammodo (vt ita dicam) latentem, quis rectè assequatur, nisi prius artificiosa, ac diuina planè imaginum fabrica ei cognita, ac perspecta sit. Index denique his omnibus additus est; breuis ille quidem; sed sua præstantia, insignique vtilitate, quod satis est, prolixus. In eo enim non singula tantum verba; verùmetiam omnia in locos communes redacta & copiosissimæ sacrorum locorum concordantiæ (quas vocant) in compendium redactæ, magno labore Lectorem subleuabunt.

samengevat · tweede deel van de ApparatusEen boek over hebraïsmen (liber Idiotismorum); twee boeken van Montano zelf, De arcano sermone en Actio; geografie en topografie in twee boeken, ontleend aan de bijbelse beschrijvingen zelf (ab ipsis sacris descriptionibus, & annotationibus excerpta); een chronologie van de schepping tot Christus; maten en gewichten; heilige architectuur; en een index met concordantie (concordantiæ … in compendium redactæ).

4. Het interlineaire deel: Hebreeuwse Bijbel met woordelijke Latijnse vertaling

Ne verò quidquam antiquissimæ linguæ tyrones ab incœpto dimoueret, quinimo, vt ad eius purissimos fontes amplius eis pateret aditus; non sine doctissimorum, ac piissimorum virorum limato, subtiliq; iudicio effecimus, vt Hebraica Biblia integra cum Latina interpretatione, in qua verbum verbo redditur, separatim excusa, Octauum in regio hoc opere tomum complerent. Quæ in parte perficienda, & pro operis dignitate exornanda, quantum laboris, studij, ac diligentiæ adhibitum sit, & res ipsa clarè docere poterit, & nos in eius præfatione, Deo iuuante, apertè demonstrabimus. Nam præter versus qui versibus, & verba quæ verbis respondent, atque alia aliis ita cohærent, vt absque vllo negotio Hebræa & Latina simul legi, & conferri possint: interpretatio Latina Pagnini apposita est; quæ quidem interdum in marginem reiecta, aliam commodiorem omnino substituimus, vt durior plerunque Latina interpretatio ipsam Hebraicæ phrasis veritatem aptius exprimeret: quod facilè animaduertent qui diligentius ambas conferent. Isq; tomus nobis aptissimus omnino visus est, cui, maiori cum fructu, & vtilitate, quàm in superioribus, Hebræorum vocabulorum themata insererentur. In ipsis autem radicibus annotandis, potissimarum sanè, ac difficillimarum certus delectus in studiosorum gratiam habitus est. faciliores verò suis locis collocauimus.

Opdat niets de beginners in de oudste taal zou afschrikken, maar hun integendeel de toegang tot haar zuiverste bronnen zou openstaan, hebben wij – niet zonder het gescherpte en fijne oordeel van zeer geleerde en vrome mannen (non sine doctissimorum, ac piissimorum virorum limato, subtiliq; iudicio) – bewerkt dat de volledige Hebreeuwse Bijbel met een Latijnse vertaling waarin woord voor woord wordt weergegeven (in qua verbum verbo redditur), afzonderlijk gedrukt, het achtste deel van dit werk vormt. Hoeveel arbeid dat kostte, zullen we in de voorrede van dat deel tonen. Behalve dat vers met vers en woord met woord correspondeert, zodat Hebreeuws en Latijn moeiteloos naast elkaar gelezen en vergeleken kunnen worden, is de Latijnse vertaling van Pagnini geplaatst (interpretatio Latina Pagnini apposita est); waar die soms naar de marge verwezen is (in marginem reiecta), hebben wij er een geschiktere voor in de plaats gezet (aliam commodiorem omnino substituimus), opdat een doorgaans stroevere (durior) Latijnse vertaling de waarheid van de Hebreeuwse zegswijze nauwkeuriger zou uitdrukken. Ook de woordstammen (themata) zijn in dit deel opgenomen, met een selectie van de belangrijkste en moeilijkste; de gemakkelijke staan op hun plaats.

Hæc ferè sunt, Lector, quorum te admonitum volumus, vt apparatissimo, atque amplissimo hoc opere, quod in totius Christianæ Reip. gratiam prodit, commodissimè vtaris. neque enim de eius vtilitate nobis hoc loco pluribus propositum est dicere: quippe quòd eius præstantiam ne eloquentissimus quidem orator, vt par est, copiosissima oratione consequi possit. Sed quid in hac parte præstitum sit, si ei operam dabis, ex te ipse verè cognosces. Id enim, bona omnium venia, liberè ausim affirmare, nullum vnquam ex Typographica arte tantum adeòque insigne beneficium in Christianam Remp. fuisse collatum. si enim operis ipsius magnitudinem, splendorem & dignitatem attentè considerabis, Lector, quid prius, aut etiam quid magis admirari debeas, haud facilè scies. Te enim tot idiomatum diuersitas, fideles vbique interpretationes, characterum præstantia, tabularum elegantia, ac denique totus hic præstantissimus Apparatus ita oculos atq; animum tenebit tuum, vt verè dicas, tanti huius muneris, Deo Opt. Max. cuius ope, & auxilio inchoatum, ac denique non sine manifesto ac summo eius fauore, & singulari beneficio ad optatissimum finem tandem aliquan- [***v] aliquando perductum est; mox etiam doctissimis ac vigilantissimis viris quorum opera & industria tibi, quale est, exhibetur, ingentes & nunquam intermorituras gratias esse habendas.

samengevatLofprijzing van het werk als de grootste weldaad die de drukkunst ooit aan de christenheid schonk; dank aan God en aan de medewerkers.

5. Opdracht aan de koning

VOS ITAQVE ARCHITECTI, PONDERVM, AC MENSVRARVM PERITI, ARITHMETICI, HEBRÆÆ, CHALDÆÆ, GRAECÆ, SYRIACÆ, ET LATINÆ LINGVAE STVDIOSI; VOS DENIQVE ERVDITISSIMI THEOLOGI, QVICQVID IN AVREO AC PLANE DIVINO HOC MVNERE VOBIS EXHIBETVR, ID TOTVM PHILIPPI REGIS POTENTISSIMI, AC DE RE LITERARIA OPTIME MERITI, CVIVS MANDATO NOS PRO EIVS ERGA LITERATOS HOMINES STVDIO, AC AMORE HVIC TANTO OPERI PRÆFVIMVS, INSIGNI PIETATI, FLAGRANTI SACRARVM LITERARVM DESIDERIO, MAGNIFICENTISSIMIS SVMPTIBVS, AMPLISSIMÆ MVNIFICENTIÆ, VEREQVE PRINCIPE HOMINE DIGNÆ LIBERALITATI ACCEPTVM REFERTE. DENIQVE NE SOLVM LITERATORVM TVRBA, QVÆ HODIERNO DIE EXTAT, VERVMETIAM POSTERI TANTORVM LABORVM, AC VIGILIARVM, INGENIO PRÆSTANTIBVS, ET ERVDITIONE PERFECTA HOMINIBVS, QVI, QVANTVM LABORIS ET OPERAE, IN SACRATISSIMO HOC OPERE IMPENDERINT, ET RES IPSA DOCET ET CHRISTIANA RESPVBLICA ABVNDE COGNOSCET, DEBITVM HONOREM, AC OPTIMO IVRE DEBITAS TANTI BENEFICII GRATIAS AGANT, (NIHIL ENIM MAIORI DIGNVM ET COMMENDATIONE, ET MEMORIA, ET SEMPITERNA GLORIA IN INFINITA POSTERITATE AB ILLIS EXPECTARI POTERAT) EORVM NOMINA ET COGNOMINA PERPETVVM LABORIS, OPERÆ, STVDII, DILIGENTIÆ, ERVDITIONIS, DOCTRINÆ, ANIMIQVE AD CHRISTIANAM REMPVBLICAM PRO VIRIBVS IVVANDAM ADMODVM PROPENSI, CLARVM ET ILLVSTRE TESTIMONIVM HOC LOCO ADSCRIBI CVRAVIMVS.

samengevat · kernzin vertaaldTot architecten, kenners van maten en gewichten, rekenkundigen, beoefenaars van de vijf talen en theologen: alles wat dit werk biedt danken zij aan koning Filips, op wiens bevel wij aan dit grote werk leiding gaven (cuius mandato nos … huic tanto operi præfuimus), aan zijn vroomheid, zijn verlangen naar de Schrift en zijn vorstelijke uitgaven (magnificentissimis sumptibus). De namen van de medewerkers worden hier vermeld opdat ook het nageslacht hen kan eren.

6. Medewerkers en bronnen

Itaque, ne quamplurimos Hispanos, Italos, & Gallos, qui nos sua ope, & auxilio plurimum iuuerunt, hoc loco referamus: eos tantùm recensebimus, qui ab ipso operis initio ad finem vsque, tum in eo parando, describendo, vertendo, adornando, immutando, aut corrigendo multum laboris, operæ, ac diligentiæ adhibuerunt.

Selectiecriterium. Om niet de talrijke Spanjaarden, Italianen en Fransen te noemen die ons met hulp hebben bijgestaan, vermelden wij alleen wie van begin tot einde veel arbeid hebben gestoken in het voorbereiden, afschrijven, vertalen, verzorgen, wijzigen of corrigeren (parando, describendo, vertendo, adornando, immutando, aut corrigendo).

ex quorum numero, CHRISTOPHORI PLANTINI viri de Typographica arte, qua cæteræ omnes illustrantur & viuunt, optimè meriti, summam ingenij dexteritatem, admirabilem prudentiam, sedulam operam, infinitos labores, ac denique omnibus in rebus insignem diligentiam, nemo satis admirari, ac dignis laudibus extollere potest. nec est, Lector, quod pluribus hac de re tecum agam: res enim per se ipsa loquitur. Non solum enim infinita, tum veterum, tum etiam recentiorum, in omni artium, & scientiarum genere volumina, quæ ab eius prælo in totius Christianæ Reip. gratiam continuò prodeunt, quàm mirificè is rem literariam augeat, amplificet, & exornet, literatis omnibus fidem faciunt: verùmetiam præstantissimus hic sacrosanctæ Theologiæ, & antiquissimarum linguarum Thesaurus, quonam ille sua industria & labore in adiuuanda Rep. sit animo, & huius, & futuri seculi hominibus luculentissimum erit testimonium.

Christoffel Plantijn. Zijn vaardigheid, beleid, ijver en eindeloze arbeid kan niemand genoeg prijzen. De talloze boeken die van zijn pers (ab eius prælo) komen bewijzen hoe hij de geleerde wereld dient; deze thesaurus van theologie en oude talen zal het voor nu en later bewijzen. [Lof; geen specifieke taak genoemd.]

Maximam verò partem eorum, quæ hic diligenter correcta, exornata, perpolita & elaborata sunt, FRANCISCI RAPHELINGII, quem sibi generum Plantinus adsciuit, summæ industriæ, incredibili diligentiæ, continuæ sedulitati, perspicaci ingenio, & præstanti iudicio, acceptam referre debes. Te enim Lector iudicem appello, vt ex operis ipsius magnitudine, præstantia, & dignitate tute æstimes quot & quales fuerint huius viri labores, & quàm insignis antiquarum linguarum peritia; qua, meo quidem iudicio, nemini suo iure cedit. Amplissimus enim hic scientiarum, & linguarum Thesaurus se, huius viri ope, & industria ita vt vides, correctissimum in lucem prodiisse, sua raritate & excellentia apertè testatur.

Franciscus Raphelengius. Het grootste deel van wat hier zorgvuldig gecorrigeerd, verzorgd, gepolijst en uitgewerkt is (correcta, exornata, perpolita & elaborata), moet u toeschrijven aan Franciscus Raphelengius, die Plantijn zich tot schoonzoon nam (quem sibi generum Plantinus adsciuit): aan zijn ijver, zorg, voortdurende nauwgezetheid, scherpzinnigheid en uitmuntend oordeel. Beoordeel zelf uit de omvang van het werk hoeveel arbeid hij verrichtte en hoe groot zijn kennis van de oude talen is (antiquarum linguarum peritia), waarin hij naar mijn oordeel voor niemand onderdoet. Dat deze thesaurus door zijn hulp zo uiterst correct (correctissimum) verschenen is, getuigt het werk zelf.

GVIDONEM [***2] GVIDONEM FABRICIVM, cuius suprà meminimus, tum genere, tum ob præclaras animi dotes, verè nobilem, atque inter clarissimos Galliæ Poëtas non immeritò connumerandum, Catholicæ Ecclesiæ, ac religionis Christianæ studiosissimum, Hebraici idiomatis peritissimum, atque adeo Syriacæ linguæ insigni cognitione ornatum, (quod quidem vel ex ipsa Noui Testamenti Syriaci latina interpretatione apertè cognosci potest) non est quod meis verbis hoc loco commendem: eius quippe insignis eruditio, & opera, quæ nos in hoc opere mirificè iuuit, ipsa per se satis prædicant à studiosis omnibus huic viro plurimùm deberi.

Guido Fabricius [Guy Le Fèvre de la Boderie]. Van adel en door zijn gaven, terecht te rekenen tot de beroemdste dichters van Frankrijk, zeer bedreven in het Hebreeuws en uitgerust met grote kennis van het Syrisch – wat blijkt uit zijn Latijnse vertaling van het Syrische Nieuwe Testament (ex ipsa Noui Testamenti Syriaci latina interpretatione). Zijn geleerdheid en zijn werk (opera), dat ons in dit werk wonderwel heeft geholpen, spreken voor zichzelf.

NICOLAVM FABRICIVM Guidonis fratrem, in antiquis, ac potissimùm in Hebraica lingua non infeliciter versatum, qui sua diligentia & continuis laboribus, in hoc opere transcribendo, interpretando & corrigendo inter cæteros nobis etiam adiumento fuit, huic catalogo meritò inserendum duximus.

Nicolaus Fabricius [Nicolas Le Fèvre de la Boderie]. Broer van Guido, goed thuis in de oude talen en vooral het Hebreeuws, die met zijn ijver en voortdurende arbeid onder anderen geholpen heeft bij het afschrijven, vertalen en corrigeren (transcribendo, interpretando & corrigendo).

In primis autem sacrarum literarum studiosi, AVGVSTINO HVNNÆO, & CORNELIO GOVDANO, duobus Louaniensis Gymnasij luminibus, sacræ Theologiæ Doctoribus, & publicis professoribus, ac toti rei literariæ addictissimis, ingentes habeant gratias. his enim propter insignem eruditionem, & sacrarum linguarum non vulgarem cognitionem, optimi Regis mandato, hoc opus euoluendum, ac diligenter examinandum, à Louaniensi Academia commissum est. Qui quidem, quo sunt felici ingenio, & maturo, & ad grauissimas quasq; res apto iudicio (adhibito ad eam rem IOANNE HARLEMIO sacræ Theologiæ Licentiato, in omni linguarum genere exercitatissimo, S. Scripturæ & Hebraicæ linguæ apud Louanienses in Societate Iesu professore) suo munere, vt à tantis viris expectari poterat, cum summa laude perfuncti sunt: atque, hac quidem in parte, ipsorum decretum, pro ea, quam obtinent, auctoritate, interpositum est.

Augustinus Hunnæus en Cornelius Goudanus (Leuven). Doctoren en openbare hoogleraren in de theologie aan de Leuvense universiteit. Op bevel van de koning (optimi Regis mandato) werd hun door de Leuvense universiteit opgedragen dit werk door te nemen en zorgvuldig te onderzoeken (euoluendum, ac diligenter examinandum). Zij hebben, met inschakeling daarvoor van Johannes Harlemius (adhibito ad eam rem IOANNE HARLEMIO) – licentiaat in de theologie, zeer bedreven in alle talen, hoogleraar Schrift en Hebreeuws bij de jezuïeten in Leuven – die taak met grote lof volbracht; en hun oordeel (decretum) is, krachtens hun gezag, in dit deel opgenomen (interpositum est).

De me autem, ac de meo labore & industria (quantulacunq; ea est) nihil profiteor. Hoc tamen vnum non reticebo: me, scilicet, continuò immortales Deo gratias agere, quòd decem idiomatum cognitionem pro sua clementia & benignitate, mihi impertitus sit. Quorum idiomatum gratia, (cùm sapientissimo, & potentissimo Regi nostro, eiusq; à Consiliis amplissimis viris, ingratus non sim,) dum plerique grauissimi ac doctissimi viri in Hispania, publicis muneribus, pro sua quisque doctrina, & dignitate funguntur: mihi, in hac mea peregrinatione, tantum munus demandatum est. In quo quidem, qua ratione sim versatus, aliorum esto iudicium.

Montano zelf. Over mijn eigen aandeel zeg ik niets, behalve dat ik God dank voor de kennis van tien talen (decem idiomatum cognitionem). Om die talen – terwijl zeer geleerde mannen in Spanje openbare ambten bekleden – is mij op deze buitenlandse reis (in hac mea peregrinatione) deze taak opgedragen; hoe ik ze vervulde, mogen anderen beoordelen.

AT, NE ERGA EOS, qui in transmittendis ad nos correctissimis exemplaribus, aut etiam nobis suo consilio, ope & industria in hoc opere adfuerunt, ingrati animi vitio laborare videamur: atque, vt tuo, Lector, desiderio, hac etiam in parte abundè satisfaciamus; nomina præstantissimorum quorundam virorum, qui egregiam operam nobiscum consumpserunt, & quibus non parum debent sacrarum literarum studiosi, hoc loco cæteris adiicimus.

Overgang. Om niet ondankbaar te lijken jegens wie ons zeer correcte exemplaren toezonden (in transmittendis ad nos correctissimis exemplaribus) of ons met raad, hulp en ijver bijstonden, voegen wij de namen toe van enkele voortreffelijke mannen.

Inter quos CARDINALI SPINOSÆ, Regij, in Hispaniis summi consilij, & sanctæ Inquisitionis Præsidi Amplissimo, non paruæ sunt habendæ gratiæ. eius enim consilio & fauore, conuocatis etiam ad eam rem præstātissimis viris, Regijs à Consiliis, Rex noster optimus & sapientissimus, præstantissima hæc Biblia inchoari, & ad finem perduci voluit.

Kardinaal Espinosa. Aan kardinaal Spinosa, president van de hoogste koninklijke raad in Spanje en van de Inquisitie, is grote dank verschuldigd: door zijn raad en steun, met daartoe bijeengeroepen vooraanstaande leden van de koninklijke raden, heeft de koning gewild dat deze Bijbel begonnen en voltooid werd (inchoari, & ad finem perduci).

COMPLVTENSI ACADEMIÆ multum debent literati homines. Illa enim, duobus & quadraginta Theologiæ Doctoribus vndique collectis, suo suffragio Regis institutum velut sanctissimum comprobauit.

Universiteit van Alcalá. De Complutensische universiteit (Complutensi Academiæ) heeft met tweeënveertig van overal bijeengeroepen doctoren in de theologie het koninklijk initiatief bij stemming goedgekeurd (suo suffragio Regis institutum … comprobauit).

Nec verò GRANVELLANVS CARDINALIS Amplissimus hoc loco nobis defuit: pro eo enim quo erga rem literariam, ac potissimùm sacrosanctæ Theologiæ studia est propenso animo, Bibliorum Græcorum exemplaria, suis impensis ad Vaticanorum fidem descripta, ac diligentissimè collata, ad nos oportunè transmisit.

Kardinaal Granvelle. Ook kardinaal Granvelle liet ons niet in de steek: uit zijn welwillendheid jegens de geleerdheid en vooral de theologie zond hij ons op het juiste moment exemplaren van de Griekse Bijbel (Bibliorum Græcorum exemplaria), op zijn kosten afgeschreven naar de Vaticaanse [handschriften] (suis impensis ad Vaticanorum fidem descripta) en uiterst zorgvuldig gecollationeerd (diligentissimè collata).

Nec possum, Lector, SIRLETI etiam CARDINALIS operam, laborem, industriam, ac doctrinam propè singularem tibi non vehementer commendare. Is enim, præter grauissimas occupationes, quibus Amplissimus & sacratissimus Cardinalium ordo distineri solet, ani- [custos: mum] [***2v] PRÆFATIO. mum ad sacrarum literarum studia ita conuertit, vt iam Theologorum labor in perquirendis sacrorum voluminum variis lectionibus, magna ex parte sit subleuatus: tanta enim industria & iudicio eas collegit, & quas sequi, & quas reiicere oporteat, ita doctè admonuit, vt meritò tanti beneficij immortales gratias amplissimo huic viro habere debeas.

Kardinaal Sirleto. Ik kan u, lezer, ook de inzet, arbeid, ijver en haast unieke geleerdheid van kardinaal Sirleto niet genoeg aanbevelen. Want hij heeft, naast de zware bezigheden die het college van kardinalen pleegt op te eisen, zijn geest zo op de studie van de Schrift gericht, dat de arbeid van de theologen bij het opsporen van de varianten in de heilige boeken (in perquirendis sacrorum voluminum variis lectionibus) nu grotendeels verlicht is. Met zoveel ijver en oordeel heeft hij ze verzameld (eas collegit), en zo geleerd aangegeven welke men moet volgen en welke verwerpen (quas sequi, & quas reiicere oporteat … doctè admonuit), dat u deze voortreffelijke man terecht eeuwige dank verschuldigd bent.

IOANNES REGLA felicissimæ memoriæ Caroli Quinti Cæsaris Inuictissimi Confessor (quem vocant) instituti Hieronymiani apud Hispanos suam hac etiam in parte præstitit operam.

Juan Regla. Ioannes Regla, biechtvader van keizer Karel V zaliger, van de orde van de hiëronymieten in Spanje (instituti Hieronymiani apud Hispanos), heeft ook hierin zijn medewerking verleend (suam … præstitit operam).

PETRVS SERRANVS Cordubensis, in Complutensi Academia Theologiæ Doctor, F. LVDOVICVS STRADA Theologus Abulensis, AMBROSIVS MORVS Cordubēsis omni disciplinarum genere ornatus, & GABRIEL ZAYAS regiorum (quos vocant) Statuum à secretis, suis votis, & diligenti procuratione, vt hoc opus quale est, in lucem prodiret, pro viribus effecerunt.

Pleitbezorgers in Spanje. Petrus Serranus uit Córdoba, doctor in de theologie aan de universiteit van Alcalá; F. Ludovicus Strada, theoloog uit Ávila (Abulensis); Ambrosius Morus [Ambrosio de Morales] uit Córdoba, in alle disciplines onderlegd; en Gabriel Zayas, secretaris van de koninklijke Staten (regiorum … Statuum à secretis) [= de Çayas van de koningsbrief]: zij hebben met hun stem (suis votis) en zorgvuldige behartiging (diligenti procuratione) naar vermogen bewerkt dat dit werk, zoals het nu is, kon verschijnen.

Ab ANDREA MASIO viro à Consiliis, & secretis Ducis Cliuiæ, plerisque valde doctis annotationibus, & Chaldaica Paraphrasi in priores Prophetas, Psalmos, Ecclesiasten, & Ruth, ope Hispani exemplaris à se Romæ inuenti, &, quod maximum est, Dictionario Syriaco cum eiusdem idiomatis doctissima Grammatica aucti sumus. summam certè cōmendationem præstantissimus & antiquarum linguarum peritissimus hic vir apud omnes studiosos meretur.

Andreas Masius. Door Andreas Masius, raadsheer en secretaris van de hertog van Kleef, zijn wij verrijkt (aucti sumus) met een groot aantal zeer geleerde annotaties (annotationibus); met de Chaldeeuwse parafrase op de Vroegere Profeten, de Psalmen, Prediker en Ruth, met behulp van een Spaans exemplaar dat hij in Rome had gevonden (ope Hispani exemplaris à se Romæ inuenti); en, wat het belangrijkste is, met een Syrisch woordenboek met een zeer geleerde grammatica van die taal (Dictionario Syriaco cum … Grammatica). Deze uitmuntende kenner van de oude talen verdient bij alle geleerden de hoogste lof.

Est etiam nobis à CLEMENTE ANGLO Philosophiæ, & Medicinæ Doctore, qui in hisce regionibus propter Christianam religionem exulat, exhibitum Pentateuchi Græci, ex Thomæ Mori Bibliotheca elegantissimum exemplar.

Clemens Anglus [John Clement]. Door Clemens Anglus, doctor in filosofie en medicijnen, die om het christelijk geloof in deze gewesten in ballingschap leeft, is ons een zeer fraai exemplaar van de Griekse Pentateuch uit de bibliotheek van Thomas More (Pentateuchi Græci, ex Thomæ Mori Bibliotheca … exemplar) ter beschikking gesteld (exhibitum).

His autem omnibus addo GVLIELMVM CANTERVM, virum præter generis nobilitatem, & rei familiaris amplitudinem, in Græcis, & Latinis literis feliciter versatum, reiq; publicæ studiosissimum, atque adeo de hoc opere omni ex parte benemeritum.

Willem Canter. Aan al dezen voeg ik (addo) Gulielmus Canterus toe: een man die naast adellijke afkomst en een ruim vermogen goed thuis is in de Griekse en Latijnse letteren, zeer begaan met het algemeen belang, en daarom in alle opzichten verdienstelijk voor dit werk (de hoc opere omni ex parte benemeritum). [Er wordt geen specifieke taak of bron genoemd.]

Detulimus & nos ex Complutensi Bibliotheca posteriorum Prophetarum Paraphrasim Latinam ex Chaldaica factam: Atque adeo ex nostra antiquissimum exemplar posteriorum Prophetarum Hebraicè, & Chaldaicè scriptum.

Montano: eigen aanbreng. Ook wij hebben uit de bibliotheek van Alcalá (ex Complutensi Bibliotheca) de uit het Chaldeeuws gemaakte Latijnse vertaling van de parafrase op de Latere Profeten meegebracht (detulimus), en bovendien uit de onze (ex nostra) een zeer oud exemplaar van de Latere Profeten, in het Hebreeuws en Chaldeeuws geschreven.

CHRISTOPHORVS PLANTINVS habuit penes se Complutensia Bibliorum exemplaria excusa. Præterea Veneta, Hebraica, Chaldaica, & Græca, & Germanica Hebræa, & alia suis typis aliàs impressa: deinde Græca omnia, quæ quidem in Galliis, & Germania extant celeberrima.

Christoffel Plantijn. Plantijn had zelf de gedrukte exemplaren van de Complutensische Bijbel (Complutensia Bibliorum exemplaria excusa) in zijn bezit. Verder de Venetiaanse (Veneta), Hebreeuws, Chaldeeuws en Grieks, de Duitse Hebreeuwse (Germanica Hebræa) en andere, elders met hun eigen letters gedrukt (suis typis aliàs impressa). En ten slotte alle Griekse [uitgaven] (Græca omnia), althans de meest gerenommeerde die in Frankrijk en Duitsland bestaan.

DANIEL BOMBERGVS pius & doctus vir, & paterni tum nominis, tum ingenij hæres, Noui Testamenti antiquissimū exemplar Syriacum Colonia Agrippina ad nos attulit. quod quidem magno nobis fuit vsui, & commodo. Id enim contulimus cum ijs nostris, quæ Ferdinandi optimi ac piissimi Imperatoris beneficio, paucos ante annos cum Latina Ecclesia communicata fuerant.

Daniel Bomberg. Daniel Bombergus, vroom en geleerd, erfgenaam van zowel de naam als het talent van zijn vader, bracht ons uit Keulen (Colonia Agrippina) een zeer oud exemplaar van het Syrische Nieuwe Testament (Noui Testamenti antiquissimū exemplar Syriacum). Dat was ons van groot nut: wij hebben het gecollationeerd (contulimus) met de onze, die enkele jaren geleden door de weldaad van de uitstekende en vrome keizer Ferdinand aan de Latijnse Kerk waren meegedeeld (Ferdinandi … Imperatoris beneficio … cum Latina Ecclesia communicata).

Itaque iam ex te ipse, Lector, facilè potes coniicere, quale & quantum munus tibi offeratur: cùm ad id parandum tot, & tam insignium virorum industria, & singularis, qua præditi sunt, doctrina accesserit. Superest tantùm, vt omnes vno ore à Deo Opt. Max. continuis precibus expostulemus, vt Christiana Resp. cuius vtilitati omnes hi labores consecrati sunt, tanto hoc munere, quàm fieri potest diutissimè ac felicissimè fruatur. Vale. Datum Antuerpiæ. X. CAL. SEXTILES. CIↃ IↃ LXXI.

samengevatDe lezer kan zelf afleiden hoe groot dit geschenk is, waaraan de ijver en geleerdheid van zovele vooraanstaande mannen hebben bijgedragen. Rest alleen God te bidden dat de christenheid er zo lang en voorspoedig mogelijk van mag genieten. Antwerpen, X. Cal. Sextiles 1571 = 23 juli 1571.

Koninklijke brieven, 25 maart 1568

[***3]

Filips II aan de hertog van Alva

PHILIPPVS II. HISPANIARVM REX FERDINANDO ALBÆ DVCI, SVO APVD BELGAS PRAEFECTO,

Affini charissimo S.

Filips II, koning van de Spanjes, aan Ferdinand, hertog van Alva, zijn landvoogd in de Nederlanden (suo apud Belgas præfecto), zijn zeer geliefde verwant (Affini charissimo), gegroet.

NON es nescius, vt opinor, quantā Catholica Ecclesia perceperit vtilitatem ex præstantissimo illo Bibliorum trilinguiū opere, Francisci Ximenij Cardinalis, atq. Archiepiscopi, dum viueret, Toletani singulari industria, & maximis sumptibus, iā ante multos annos Compluti excuso. Vix enim dici potest quam gratiam inierit, & quantā apud omnes sacrarum literarum studiosos præ cæteris auctoritatem obtinuerit. quod quidē vel ex eo aperte cognosci potest, quòd in tota passim Europa id ita feliciter distractū est, vt hodierno die, non modò non venale alicubi exhibeatur, sed vt ne vnus quidem illorum apud quos est, vt eo careat, aliquo pretio adduci possit. Ea quippe rerum pretiosarum solet esse raritas. Qua quidem ex re non minimū rei literariæ incommodum afferri palàm est. Infinitos enim esse quorum studia, eo quòd tanto thesauro carent, retardantur, nemo est qui dubitet.

U weet, denk ik, hoeveel nut de katholieke Kerk heeft gehad van het voortreffelijke werk van de drietalige Bijbel (Bibliorum trilinguiū opere). Dat werd vele jaren geleden te Alcalá gedrukt (Compluti excuso), door de uitzonderlijke ijver en op zeer grote kosten van Francisco Ximenes, kardinaal en, toen hij leefde, aartsbisschop van Toledo. Het is nauwelijks te zeggen hoeveel bijval het vond en hoeveel gezag het bij alle bijbelgeleerden boven andere uitgaven verwierf. Dat blijkt al hieruit dat het overal in Europa zo goed verkocht is (distractū est) dat het nu nergens meer te koop wordt aangeboden, en dat niemand die het bezit er voor enige prijs afstand van wil doen. Zo gaat het nu eenmaal met de schaarste van kostbare zaken. Dat de wetenschap daardoor niet weinig schade lijdt, is duidelijk: niemand twijfelt eraan dat talloos velen in hun studie worden opgehouden omdat zij die schat missen.

Quamobrem cùm à Christophoro Plantino ciue Antuerpiensi, de arte Typographica, vt accepimus, benemerito, opus Complutensi illi simile, aut illo etiam maius & elegantius parari intellexerimus, eiusq; rei magnitudini hominis tum industriam, tum etiam diligentiam sufficere posse cognouerimus: ad Regiæ dignitatis, quam cælestis Maiestatis beneficio obtinemus, præcipuas curas maximè pertinere existimauimus, hac quoq. in parte, Christianæ Reip. non deesse. Re igitur cum supremi nostri & sanctæ Inquisitionis Consilij Præside, atq. aliis compluribus viris, quorum erga Deum pietatem, & erga nos fidem, & sacrarum literarum insignem peritiam iam diu cognitam perspéctámque habemus, communicata; & nostro hoc consilio non solùm omnium suffragiis valde comprobato, verùm etiā summè collaudato: Deo nos opus gratissimum, Christianæ verò Reip. vtilissimum facturos existimauimus, si vt præstantissima ea Biblia linguarum diuersitate, characterum elegantia, ac omni denique ornatu & splēdore illustrata in lucem prodirent, efficeremus, ac piis eius viri conatibus nostro auxilio & auctoritate adessemus.

Wij vernamen dat Christoffel Plantijn, burger van Antwerpen (ciue Antuerpiensi) en naar wij horen verdienstelijk in de drukkunst, een werk voorbereidt dat gelijk is aan het Complutensische, of zelfs groter en fraaier (opus Complutensi illi simile, aut illo etiam maius & elegantius). Wij zagen in dat zijn ijver en zorg tegen de omvang van die onderneming opgewassen zijn. Daarom meenden wij dat het tot de voornaamste zorgen van de koninklijke waardigheid behoort ook hierin de christenheid niet in de steek te laten. Wij hebben de zaak besproken (communicata) met de president van onze hoogste raad en van de raad van de Heilige Inquisitie (cum supremi nostri & sanctæ Inquisitionis Consilij Præside) [= Espinosa], en met verscheidene andere mannen wier vroomheid, trouw en kennis van de Schrift wij al lang kennen. Ons plan werd door allen sterk goedgekeurd (omnium suffragiis valde comprobato) en zelfs hoog geprezen. Wij meenden dus God een zeer welgevallig en de christenheid een zeer nuttig werk te doen als wij bewerkten dat die voortreffelijke Bijbel zou verschijnen, verrijkt met verscheidenheid van talen, fraaie letters en alle sieraad en luister, en als wij de vrome inspanningen van die man met onze hulp en ons gezag bijstonden (nostro auxilio & auctoritate adessemus).

Vt igitur consilium hoc nostrum ad eum, quem optamus, finem perducatur: ex eorum sententia, qui à nobis ad hanc deliberationem adhibiti sunt, Benedicto Ariæ Montano Doctori Theologo ex aulicis & sacerdotibus nostris, cuius linguarum ferè omnium opportunam cognitionem, & bonarum omnium artium ac disciplinarum non vulgarem peritiam, atque adeo insignē morū probitatem nobis abundāti exemplo, atque tibi omnibus his nominibus noto perspéctā habemus, eius negotij executionē cōmisimus. Eum itaq. in istas regiones quibus tu nostro nomine præes, missum & auctoritate nostra communitum & nostro instructum consilio, vt ex diplomate quod ei dedimus, atq. ex ipso abundè cognosces, pro eo quo es erga religionē Christianam studio, atque erga nos reuerentia, & humaniter, & honorificè à te exceptum iri confidimus. Gratam certè nobis rem feceris, si, in iis quæ ad totius operis procurationem & incrementum, ipsiúsque Montani commoditatem, aut etiam amplitudinem pertinebunt, ei non deeris.

Opdat dit plan tot het gewenste einde komt, hebben wij, op advies van hen die wij bij deze beraadslaging hebben betrokken (ex eorum sententia, qui à nobis ad hanc deliberationem adhibiti sunt), de uitvoering van deze zaak (eius negotij executionem) toevertrouwd aan Benedictus Arias Montanus, doctor in de theologie, een van onze hovelingen en priesters (ex aulicis & sacerdotibus nostris). Zijn kennis van vrijwel alle talen, zijn ongewone bedrevenheid in alle goede kunsten en wetenschappen en zijn opmerkelijke rechtschapenheid kennen wij uit ruime ervaring, en ook u kent hem op al deze punten. Hij is gezonden naar de gewesten waarover u in onze naam gaat, met ons gezag bekleed en van onze instructies voorzien, zoals u uit het diploma dat wij hem gaven (ex diplomate quod ei dedimus) en uit hemzelf ruimschoots zult vernemen. Wij vertrouwen erop dat u hem, vanwege uw ijver voor het christelijk geloof en uw eerbied voor ons, vriendelijk en eervol zult ontvangen. U doet ons zeker een genoegen als u hem bijstaat in alles wat de leiding (procurationem) en voortgang van het hele werk betreft, en ook het gemak of zelfs het aanzien van Montano zelf.

Simulac igitur ex hisce literis nostris totius nostri consilij rationem acceperis; Plantino quo loci fueris accersito, eíque hac de re, voluntate nostra, præter eas quas ad eum dedimus literas, per te corām exposita, vt omnem operam & sedulitatem in toto hoc opere adhibeat, nostro nomine commendabis. Literas præterea ad Antuerpiēsem Magistratum dabis, quibus, vt eo, quo decet, honore ipsum Montanum veluti ex familia nostra hominem excipiant, eiusq. procurationem, quo ad fieri poterit, commen- [***3v] … commendatam habeant nostro etiam nomine significabis. Spes certè nos magna fouet, fore, vt hoc Christianæ Reip. adeo necessarium opus ad eum, quem speramus exitum feliciter, diuina fauente clementia, tandem aliquando perducatur, si tu, vt confidimus, quam in rebus nostris vigilantiam & curam ponere solitus es, hac etiam in parte adhibebis. Vale. Datum Madriti VIII. Cal. April. M. D. LXVIII.

EGO REX

Çayas.

Zodra u uit deze brief de strekking van ons hele plan hebt vernomen, ontbiedt u Plantijn waar u ook bent. U legt hem persoonlijk (corām) onze wil hierover uit, naast de brief die wij hem zelf hebben geschreven (præter eas quas ad eum dedimus literas), en beveelt hem in onze naam aan alle moeite en ijver aan het hele werk te besteden. Verder schrijft u aan de magistraat van Antwerpen (ad Antuerpiēsem Magistratum) en laat u hun ook in onze naam weten dat zij Montano met gepaste eer ontvangen als iemand van ons huis (veluti ex familia nostra hominem), en zijn leiding zoveel mogelijk aanbevolen houden (procurationem … commendatam habeant). Wij koesteren de grote hoop dat dit voor de christenheid zo noodzakelijke werk met Gods genade tot het gehoopte goede einde wordt gebracht, als u, zoals wij vertrouwen, de waakzaamheid en zorg die u in onze zaken pleegt aan te wenden, ook hierin aanwendt. Vaarwel. Madrid, 25 maart 1568.

Ik de Koning.

Çayas.

Filips II aan Plantijn

PHILIPPVS DEI GRATIA REX HISPANIARVM, VTRIVSQVE SICILIAE, HIERVSALEM, &c.

Fideli nobis dilecto Christophoro Plantino Typographo Antuerpiensi.

Filips, bij Gods genade koning van de Spanjes, van beide Siciliën, van Jeruzalem enz. Aan onze getrouwe en beminde Christoffel Plantijn, drukker te Antwerpen.

FIDELIS nobis dilecte, Ex literis à Caya datis, intellexisse te arbitramur, quantum nobis Bibliorum quinquelinguium, quæ ad Complutensis exemplaris formam excudere paras, & characteres ipsi, & specimen omne placuerit, quamq; vehementer consilium istud, inceptumq; tuum, ob communem Catholicæ Ecclesiæ vtilitatem fuerit etiam probatum, dignumq; iudicatum, quod auctoritate dignitatéque nostra, atque omni opportuno subsidio prosequeremur, cùm officij, studijq; nostri sit, diuinas res, & quæ ad veram pietatem, Catholicamq; Ecclesiam pertineant, in primis procurare, promouere, & tueri. Quamobrem Benedictū Ariam Montanum, Doctorem Theologum, ex aulæ nostræ sacerdotibus istuc cum literis, & commoda, ad eam administrandā rem, facultate, legare decreuimus. Vbi igitur consilij nostri rationem ex Albano Duce (qui nostro nomine, & belli et pacis rebus in istis regionibus nostris præest) atque ex ipsius Benedicti expositione cognoueris, gratissimum sanè nobis, atque ista tua in nos reuerentia et fide dignum officium feceris, si ad sacros libros, illis linguis et characteribus excudendos, omni diligentia atque opera perquam maturè accingaris, remq; ipsam ad eum, quem speramus, exitum perducas.

Getrouwe beminde, uit de brief van Çayas (ex literis à Caya datis) zult u begrepen hebben hoezeer de vijftalige Bijbel (Bibliorum quinquelinguium) die u naar het model van het Complutensische exemplaar wilt drukken (ad Complutensis exemplaris formam excudere paras), ons bevallen is, zowel de letters (characteres) als de hele proef (specimen omne); en hoezeer uw plan, om het algemeen nut van de katholieke Kerk, goedgekeurd is en waardig bevonden om met ons gezag en alle gepaste steun (omni opportuno subsidio) te begunstigen, daar het onze plicht is goddelijke zaken in de eerste plaats te bevorderen en te beschermen. Daarom hebben wij besloten Benedictus Arias Montanus, doctor in de theologie, een van de priesters van ons hof (ex aulæ nostræ sacerdotibus), met brieven en de nodige middelen naar u te zenden om deze zaak te besturen (ad eam administrandā rem). Wanneer u de strekking van ons plan van de hertog van Alva (ex Albano Duce) – die in onze naam over oorlog en vrede in die gewesten gaat – en uit de uiteenzetting van Benedictus zelf hebt vernomen, bewijst u ons een zeer welkome dienst als u zich met alle zorg zeer spoedig zet aan het drukken van de heilige boeken in die talen en letters, en het tot het gehoopte einde brengt.

Aderit tibi nostro nomine atque auctoritate ipse Benedictus Arias, cui cùm et Theologiæ facultatis, et linguarum non vulgarem peritiam esse cognouerimus, id curæ atque oneris imposuimus (homini aliàs ex familia aulàque nostra, atque satis spectatæ erga nos fidei) vt te in ea re quàm plurimùm, tum consilio atque opera, tum etiam recognoscendo opere ipso adiuuet. tibi autem voluntatem nostram obseruandam proponimus, nequid, videlicet, hac in adornanda atque expedienda impressione, præter eius Montani cognitionem sententiamq; fiat. Nam præterquam quod id operis ipsius magnitudo, grauitas, et dignitas, atque vniuersæ Christianæ religionis vsus postulat, nostræ etiam, de eo opere ornando atque amplificando, voluntati satisfiet. Et ea re, nos ad omnem honestam, opportunámque causam tuam, benignè paratos reddes. Datum Madriti, Octauo Cal. April. M. D. LXVIII.

Philippus.

Gab: de Çayas.

Benedictus Arias zal u in onze naam en met ons gezag bijstaan. Omdat wij weten dat hij ongewone kennis van theologie en talen bezit, hebben wij hem – een man overigens van ons hof en van beproefde trouw – de zorg en last opgelegd u zoveel mogelijk te helpen, met raad en daad en ook door het werk zelf te reviseren (recognoscendo opere ipso). U leggen wij als onze wil op dat bij het verzorgen en uitvoeren van deze druk niets gebeurt buiten het medeweten en oordeel van deze Montanus (præter eius Montani cognitionem sententiamq;). Dat vergen de omvang en waardigheid van het werk en het nut van de christenheid, en zo wordt ook aan onze wil voldaan om het werk te verfraaien en te vermeerderen. Daarmee zult u ons bereid vinden voor elke rechtmatige zaak van u. Madrid, 25 maart 1568.

Filips.

Gab. de Çayas.

Opmerkingen

Bladvolgorde

Lezingen (zoals gedrukt, niet gecorrigeerd)

Lezingen en interpretatie, ***2v

Voor de Griekse tekst

Deze bladzijden noemen de volgende bronnen. De Complutensis is het model (ook in de koningsbrief: ad Complutensis exemplaris formam). Granvelle leverde afschriften naar Vaticaanse handschriften. Plantijn bezat de gedrukte Complutensis, de Venetiaanse Griekse en “alle” gerenommeerde Griekse uitgaven uit Frankrijk en Duitsland. Voor de Pentateuch komt er een Grieks exemplaar uit More’s bibliotheek bij, via John Clement. Over de varianten schrijft Montano dat Sirleto ze verzamelde en aangaf welke te volgen en te verwerpen; dat geldt voor de heilige boeken in het algemeen, niet specifiek voor het Grieks. Canter wordt wel genoemd, maar zonder taak of bron: alleen dat hij “in alle opzichten” verdienstelijk was voor het werk (omni ex parte benemeritum).