Twee brieven · een fictie
Willem Canter aan Andreas Masius
1572–1573
In deze twee fictieve brieven legt Willem Canter (1542–1575) aan zijn vriend Andreas Masius (1514–1573) uit hoe zijn lijst met Griekse varianten in de Antwerpse Polyglot tot stand kwam, en waarom die lijst zo weinig zegt. Onder brieven is een korte commentaarsectie toegevoegd, met referenties en site-internal links.
Eerste brief
Lovanii,
28 december 1572
Hooggeleerde Masius,
waarde vriend,
Toen Plantin uw papieren ordende
om Jozua drukklaar te maken, stuitte hij op een blad dat duidelijk niet bij het boek
hoorde. Hij zond het mij,
met de droge opmerking dat die tekst beter bij mij zou landen dan
op de drukpers. Ik las het naast
de zandloper die al jaren mijn dagen ordent. Hij loopt nu sneller dan vroeger, lijkt het wel.
De aardse tent wordt
afgebroken, ik voel het. De ijzige koude daarbuiten dringt al door tot in mijn botten. Maar
juist daarom moet ik u antwoorden, nu, want wat ik daar las op dat ene blad, het ligt als
een steen op mijn
hart, en kan niet onweersproken blijven. Gij
schrijft dat het Griekse Nieuwe Testament in de
koninklijke bijbel van
nul en generlei waarde is. “Wie de tekst wil bestuderen”, zegt
gij, “die neme de koninklijke
bijbel van Stephanus (zaliger gedachtenis), die de variae lectiones uit
zijn 16 bronnen netjes nummert
(van α′ tot ις′), zodat de lezer elke variant kan plaatsen.”
Mijn lijst met varianten,
daarentegen, noemt gij “een zak vol losse frasen zonder afkomst, zonder oordeel, en dus ook zonder
huis”. En gij hebt
gelijk, ik weet het. Als voorbeeld noemt ge de Acta Apostolorum
c. XVI, en
hoe ik daar een hele reeks uitleggende toevoegingen afdruk waar kop nog staart aan te vinden
is, en zelfs eenmaal de staart aan een kop gebonden wordt. Οὐαί μοι, opnieuw
moet ik uw kritiek beamen. Die
ongeordende, ongewogen lijst met varianten is een schande. Ik
pleit schuldig. De
aantekeningen bij Acta XVI komen trouwens uit de Lyonnese codex die Théodore de Bèze de
Vézelay en Bourgogne uit Lyon heeft gered (of gestolen, ik weet het niet; enfin het is
het resultaat dat
telt), maar voor een oningewijde lezer zijn ze onbegrijpelijk, u
hebt gelijk – maar, zo voeg ik
toe: enkel voor een lector indoctus. En
waarde vriend, gij zijt veel, maar niet indoctus. Gij zijt
geleerd bovenmate.
Hoe komt het dan dat gij enkel een eerste indruk hebt toegelaten bij het lezen? Ogen hebt
gij, maar gij ziet het niet. Oren hebt gij, maar gij hoort het niet! En wat meer is: Gij
kent mij toch. Hebt
gij u niet afgevraagd: “Hoe kan de man die niet enkel de Agamemnon zuiverde, maar ons de
Griekse tragici schonk in hun gloria pristina, die de grondslagen van de
kunst der emendatie vastlegde in zijn Syntagma, hoe kan die man zo’n onverzorgd
werk hebben afgeleverd?”
Is de gedachte niet bij u opgekomen, dat gij misschien te snel hebt geoordeeld, niet goed
genoeg hebt gelezen, niet lang genoeg hebt doorgelezen?
Alles van waarde is
weerloos. En dat geldt in het bijzonder voor teksten. Ze moeten gelezen worden, willen ze
kunnen spreken. Klinken een
zin een beetje dwars, ze wordt doorgehaald, zijn passages aanstootgevend, ze worden uit de
boeken gescheurd, verbrand. En wij, waarde Masius, met onze boeken, wij leven mittendrin
im Weltgetümmel. Ge
verstaat mij wel. Hebt ge niet zelve gevoeld, ook aan den lijve,
hoe zich de rangen sluiten
rondom één enkelvoudige waarheid, hoe varietas en multitudo in de kiem
worden gesmoord, om van multiplicitas Scripturae maar te zwijgen. Al te
licht geschiedt het, dat wat wij wensen uit te geven het licht niet mag zien. En wat het
licht nog wel mag
zien, zou niet uitgegeven mogen worden. Ik
zal u tonen waar gij mijn variae lectiones kunt vinden.
Maar voor ik zulks
doe, moet ik kwijt, waarde Masius, dat ik had gehoopt, verwacht, dat gij het tussen de
regels door al wel gelezen zoudt hebben, temeer daar ik het gewoon heb opgeschreven: Het
staat gedrukt, ge
kunt het lezen, in de Polyglot, deel VIII, aan het einde van mijn
lijst met varianten. Ad
lectorem richt ik mij daar, tot de goede verstaander, die aan een half woord genoeg
heeft. In de voorlaatste zin
staan die halve woorden, die een prudens lector verstaat.
De naam kan ik niet
noemen, maar ik roep zijn tegenwoordigheid op met exact zoveel woorden als in deze
tijd nog mogelijk is. Een understatement, maar wel degelijk een statement. Met Jan Willems van
Haarlem heb ik het
doorgesproken, en met Montanus natuurlijk. Ze waren akkoord.
Meteen daarna zou Plantijn in
grote letters het nihil obstat drukken, zodat niemand ooit nog zou twijfelen aan mijn
bonne foi. Omdat ge het hebt gemist, herhaal ik het hier nog eens. Ad lectorem Om dit werk [sc. het bijeenbrengen van zinvolle
varianten] goed uit
te voeren, hebben wij om bepaalde redenen (certis de causis)
een Grieks exemplaar van
de gangbare editie (vulgatæ editionis exemplari Græco) gebruikt, dat onder
andere ook met de Complutensische
codex was vergeleken (cum Complutensi codice inter alios fuerat
collatum).
Hoort gij het niet, hoe hier
Estienne’s editie van het Griekse Nieuwe Testament als vulgata editio wordt geroemd
zonder dat zijn naam wordt genoemd.
Zijn α′ is de Complutensis. Daarmee worden alle andere varianten dus impliciet ook
vergeleken. Wat zou ik nog anders moeten doen, dan zijn overdaad aan varianten schiften, en wegen
op hun inhoudelijk
belang. Gelooft ge me niet? Leg mijn lijst maar naast de marge van Estienne’s Nieuwe
Testament en gij zult het zien: Ik heb de inhoudelijk relevante varianten uit de 15
handschriften die hij in zijn
heerlijke ruime marge afdrukt, gewoon gekopieerd. Mijn varianten
zijn m.a.w. niets anders dan
een selectie van zíjn getuigen. Het wiel hoeft niet opnieuw uitgevonden te worden. Het draait al,
èn hoe! Jammer genoeg
is er bij het afschrijven iets misgegaan. Mijn jeugdige kopiist, Madeleine Plantijn,
heeft de marges voor mij afgeschreven in de avonduren, en daarbij ook steeds de tekst van de
Complutensis meegenomen
in haar lijst. Toen ik het zag, had ik geen zin meer dat allemaal nog eens te controleren.
Ik heb me daarom maar ingedekt met mijn laatste zin:
Mocht het daardoor
soms gebeuren dat een hier genoteerde afwijkende lezing in de Complutensische tekst
zelf wordt aangetroffen,
dan zal de prudens lector begrijpen dat dit dient
om die tekst te
bevestigen, aangezien die lezing boven de andere is verkozen.
De prudens lector vindt
dat helemaal niet, maar snapt hoe dat is kunnen gebeuren, want hij heeft Estienne allang herkend.
En de imprudens
lector neem ik bij de argeloze neus door de Complutensis te
complimenteren. Wie zal na zo’n
zin nog kritiek durven geven? We moeten onze tegenstanders nu ook weer niet te serieus
nemen. Ja, Ik geef
toe: nonnumquam is een understatement – dat had ik door,
toen ik de
Apocalyps controleerde, waar Erasmus enorm heeft zitten knoeien. In
het laatste hoofdstuk zijn
alle varianten niets anders dan de lezingen van de Complutensis, en jij weet wel
waarom. Wat stond me dan voor de geest
toen ik aan het werk begon? Sla mijn in 1571 door Plantijn herdrukte Syntagma
op en lees de voorrede, die ik hem opdroeg. Daar herhaal ik dat ik in elk boekje
opnieuw ga doen wat ik
altijd al gedaan heb: Wat met hulp van handschriften kan worden
verbeterd, dat markeer ik met
een teken, zodat het onderscheiden wordt van de reeds gekende tekst, en het overige leg ik ter
beoordeling voor aan
de lezer, met de bijbehorende argumenten pro en contra. Zo wilde
ik ook mijn lijst voor de
Bijbel inrichten: bij elke variant een teken, dat zegt uit welke bron ze komt en met een
evaluatie van de kwaliteit.
Ik heb het Plantijn laten zien, en hij zag het helemaal zitten. Hij had zich in een
eerder stadium al eens verbaasd over de multitudo en varietas die
er in de Griekse bijbelhandschriften heerste. Dit leek hem een perfect systeem om zicht te
krijgen op de multiplicitas
Scripturae. Gij kunt in mijn boekje nog zien hoe het had
moeten worden. Bij de
Septuaginta staan die tekens er: geen voor wat uit één bron komt, V voor de Vaticaanse
codices, C. V. voor die en Clemens Anglus samen. Granvelle, het Vaticaan en een
vrome Engelsman mocht
ik bij name noemen. Bij het Nieuwe Testament staat er geen enkel
teken, en klinkt er geen
enkele naam. En gij verstaat inmiddels waarom: De naam die daar notissimis de causis in
dankbare gedachtenis van
de daken geschreeuwd had moeten worden, moest certis de causis
ongenoemd
blijven. De lijst met nota’s die ik
hiervoor heb gemaakt, ligt trouwens nog bij mij thuis. Plantijn vroeg mij er al eens
naar. Ik zal broer Theodoor nog
eens vragen die aan hem te bezorgen. Misschien komen er betere
tijden. Dat
het toen niet zó gedrukt werd, lag dus niet aan Plantijn. Hij
heeft mij en mijn werk altijd
met grote welwillendheid bejegend. De samenwerking met hem beschouw ik als een groot geluk in
mijn leven. En dat
tot op de huidige dag. Hij wilde drukken wat ik had aangebracht,
en zo, zoals ik het had
aangebracht. Het was Montano, die aan de rem trok. Hij las mijn lijst met varianten (met
bronvermelding en voorzichtige
oordelen), en hij vond het goed. Je kent hem, hij is erudiet en aimabel. Maar na de lofprijzing
liet hij mij verstaan dat die
lijst zo niet gedrukt kon worden. Niet alleen de naam Estienne kan
niet voorkomen in een boek
waarin ook de naam van de Koning wordt genoemd, ook zijn methode is taboe. Een
lezer die de tekens ziet die we toevoegen, zal de bron herkennen. Dat moest dus weg.
Ook de evaluatie
van de verschillende varianten, moest eruit. De opinio
lectoris, ja die
mocht ik vertrouwen als het de tragici betrof, maar niet als het over de Heilige Schrift gaat.
Wie de lezer varianten toont,
zaait twijfel en wat we dan oogsten zal nieuwe schisma’s teweeg
brengen. Toen ik hem er
fijntjes op wees, dat hij voor het Hebreeuws wel de massorah had opgenomen,
schoot hij in de lach. “altijd al de beste van de klas, jij” riep hij uit en hij gaf aan,
dat hij dacht daarmee
wel weg te komen, want de kerkelijke overheden zijn eigenlijk
helemaal niet
geïnteresseerd in de Hebreeuwse tekst. Het is maar het vetus testamentum. Die
4 foliovellen met qetib, qere en yatir: Zelfs met zijn toelichting erbij, begrijpen ze
het nog niet. En zo voegde hij
nog toe: “Zelfs als de Joden qua letter soms de betere lectio
hebben, dan nog geldt voor de
ganse Hebreeuwse bijbel, daβ es Christum treibet, zoals die Sachsische
onruststoker zo fraai heeft gezegd.” Zie je de oude Stapulensis trouwens instemmend knikken?!
Voor het Grieks van
het Nieuwe Testament, ligt dat anders. Daar is de gedachte om een
iota te veranderen, al genoeg
om alle ketterjagers achter je aan te krijgen. De Lutheranen en Gereformeerden beginnen op
dat punt trouwens steeds
meer op de onzen te lijken.
Toen ik begreep, dat mijn
collatie met de vulgata editio van Estienne, us een maat voor niets was
geweest, liet ik de aartsdrukker en eindredacteur verstaan, dat zonder bronvermelding en
weging het volkomen
zinloos zou zijn de varianten af te drukken. Zij vonden echter dat hun afwezigheid
nog meer zou opvallen. Dus bleven ze staan: naakt, zonder vader, en zonder rechter,
zonder huis.
Ziedaar, dierbare vriend, hoe
die “zak vol losse frasen” in het Heilige Apparaat is terecht gekomen. Ik schrijf dit
niet om gelijk te krijgen
of mij te verontschuldigen. Het is zoals het is. Ik schrijf het voor de lezer die later,
misschien over vele eeuwen, Plantijn’s boek openslaat. Ik vrees niet dat hij mijn lijst zal
laken. Ik vrees dat
hij haar zal prijzen omdat hij mijn naam ziet staan, en vergeet
tussen de regels te lezen in
mijn ad lectorem, waar ik de lezer verwijs naar de enige Griekse bijbeleditie
die echt koninklijk is: de Franse. Zoals al gezegd, heb ik die editie niet bij
name genoemd, maar op
de prudenstia van de lector gerekend, toen ik
'm beschreef. Gij, Masius,
zijt zo’n lezer, en gij hebt het niet verstaan. Vale,
Uw Gulielmus Canterus
Ultraiectinus
Tweede brief
(ongedateerd,
voorjaar 1573 – er moet meer briefwisseling zijn geweest, want de kou tussen Masius en Canter is
duidelijk uit de lucht.)
Waarde vriend, ik verneem dat het u niet goed gaat en dat
het begeren om
ontbonden te worden en bij de Heer te zijn, zich van u meester
maakt. Daarom haast ik mij om uw
vragen te beantwoorden. Gij vraagdet mij (1) naar wat ik nu eigenlijk van Erasmus’ tekst vond
waarop Estienne
voortbouwde in zijn Griekse NT, en (2) wat ik dacht dat verder tekstonderzoek zou opleveren.
Ad 1. Bij het collationeren viel mij op dat
Alcala’s tekst eigenlijk beter
is dan die van Estienne. Heel vaak wordt de Complutensis namelijk bevestigd door de
manuscripten die Estienne in de marge citeert. Estienne betaalt de prijs, dat hij voor zijn
hoofdtekst is blijven
voortborduren op de Griekse tekst van Erasmus, die verre van
perfect was, en die
Erasmus zelf ook nooit meer echt heeft gecontroleerd. In de Apocalyps bijv. had dat toch echt
wel gemoeten. Maar
dat interesseerde Erasmus eigenlijk niet. Het ging hem immers
niet om de Griekse tekst, maar
om de nieuwe Latijnse vertaling. Zijn Novum Instrumentum was geen Griekse editie,
maar een bijbel in der geleerden
omgangstaal, met als service ook nog eens de Griekse tekst, om zijn nieuwe vertaling te kunnen
toetsen. Ook Estienne heeft die Griekse
tekst nooit grondig gezuiverd, toen hij hem als grondtekst
voor zijn editie van het
Griekse NT nam. Daarom leest nu heel de wereld verzen in de Bijbel die nooit door een apostel of
kopiist in het
Grieks geschreven zijn, en noemt dat dan “Gods Woord”. De Complutensis is daarmee vergeleken
een betrouwbare getuige van de tekst
die onze Griekse broeders al eeuwenlang lezen. Waarmee ik overigens niet wil beweren dat hij
onschuldig is. Bij de drie getuigen in de eerste brief van Johannes heeft men ook in Spanje
het Grieks naar
het Latijn gebogen. Stunica’s aanval op Erasmus spreekt boekdelen.
Wel blijft overeind, dat wie de
Complutensis als brontekst neemt, op vastere bodem staat dan wie via Estienne op Erasmus
bouwt. Ad 2. Wat gij als Syriacus zeker
zult waarderen: dankzij de Polyglot heb ik voor het eerst het Nieuwe Testament in het
Syrisch gezien (en dankzij
de Latijnse vertaling van onze jonge vriend, Le Fèvre de la Boderie, ook gelezen). En dat opent
een nieuwe blik op het oude boek. Die varia lectio staat niet in de marge of in
het Apparaat, maar heeft een
hele kolom ter beschikking, in boek V. Op gelijke hoogte met onze
Griekse en Latijnse tekst. Een
tekstgetuige uit het Oosten, quasi in de taal van de Heer zelf, veel ouder dan de oudste
handschriften van Estienne,
een bron ook, die niemand in Chalcedon, Nicea, Rome, Basel, of Genève heeft bewerkt. Wie vast
wil stellen of een Griekse of Latijnse
lezing uniek is, heeft er nu een tertium comparationis bij.
En dat is een enorme sprong
voorwaarts. Zo springt meteen in het oog wat de Syrische overlevering bijv. niet
heeft: het comma johanneum bijvoorbeeld. Met veel genoegen heeft onze jonge vriend
daar in de Latijnse
kolom voorafgegaan door een witregel geschreven: Deest 7.
versus. Sterker nog –
en nu onthul ik u een geheimenis. Wie de verschillen bekijkt, zal vaststellen dat het vaak
gebeurt dat de oude Syrische
tekst – waar ze afwijkt van het Grieks – gesteund wordt door
de Vulgaat. Het lijkt wel alsof
de Griekse tekst die wij nu hebben, een latere versie is dan dewelke Hieronymus onder ogen
had toen hij zijn
vertaling maakte. En die lijkt soms sterk verwant aan de tekst
die de Syrische christenen voor
vertaalden. En als ik Estienne’s schatkamer open – ik kon slechts enkele steekproeven
doen, want het wassende
water van de Dijle heeft mijn werk op gruwelijke wijze onderbroken, de tranen springen me
nog in de ogen als ik terug denk aan die vloed – dan stel ik vast dat het Vaticaanse
manuscript waaruit Erasmus
soms citeert, en het 8ste manuscript van Estienne (η′) dat zich in de koninklijke
bibliotheek te Parijs moet bevinden, ook vaak de Latijnse en Syrische lezing bevestigen,
tegenover de Griekse. Fascinerend.
Waarde Masius, oude strijdmakker, als ze ons toch eens
gewoon lieten doen!
Waarom woeden de natiën en zinnen de volkeren
op ijdele raad. Waarom staan
de vorsten toch altijd weer op tegen de Heer en zijn Gezalfde?
Kunnen ze zich niet gewoon eens
laten gezeggen, en verstandig worden, verlangen naar zuiverheid in plaats van hun eigen naam
te verhogen. Dan
zouden de artes echt vrij worden, openbloeien, tot volle
wasdom komen, en
vrucht dragen, duizendvoud, tot heil en zegen van de mensen.
Het ga u wel, goede vriend. Uw Willem.
Commentaar bij de tweede brief
10 Alcala’s tekst … van Estienne] Zie de Griekse tekst van de Antwerpse Polyglot: Canter’s variantenlijst vergeleken met Estienne, deel V en het interlineaire deel.
30 Stunica’s aanval op Erasmus] D. López de Zúñiga (Stunica), Annotationes contra Erasmum (Alcalá 1520); Erasmus, Apologia ad Stunicam (Leuven 1521), ed. H.J. de Jonge, ASD IX-2 (1983). Zie het Comma Johanneum in de Antwerpse Polyglot.
35 Fèvre de la Boderie] Guy Le Fèvre de la Boderie maakte de Latijnse vertaling van de Peshitta in deel V. De tekst gaat terug op de editio princeps van J.A. Widmanstetter (Wenen 1555).
36 ook gelezen] Zie 1 Tim 3:16 in de Antwerpse Polyglot.
47 Deest 7. versus] Zie het Comma Johanneum in de Antwerpse Polyglot.
49 de oude Syrische tekst] Zie Hand 9:5–6 in de Antwerpse Polyglot.
50 gesteund door de Vulgaat] Zie 1 Tim 3:16 in de Antwerpse Polyglot.
61 tegenover de Griekse.] Zie Lc 2:14 in de Antwerpse Polyglot.
Commentaar bij de eerste brief
3 Jozua] Masius’ Iosuae imperatoris historia verscheen in 1574 bij Plantijn.
16 (van α′ tot ις′)] Robert Estienne, Τῆς Καινῆς Διαθήκης ἅπαντα (Parijs 1550), de Franse editio regia.
19 Acta Apostolorum c. XVI] Zie Hand 16:35–40 bij Canter.
25 Théodore de Bèze] Codex Bezae (D 05), Estiennes β′; nu Cambridge, UL, MS Nn.2.41.
36 Syntagma] De ratione emendandi Graecos auctores syntagma (Basel 1566; Antwerpen: Plantijn 1571). Zie Canter: theorie en praktijk.
55 met varianten] Canter, Variarum in Graecis Bibliis lectionum libellus, Ad lectorem. Zie Canter in de Polyglot.
61 Jan Willems van Haarlem] Johannes Harlemius ondertekende met Hunnaeus en Reyneri Goudanus de Leuvense approbatie van 19 november 1571, direct onder het Ad lectorem.
75 α′ is de Complutensis.] Zie r. 16.
101 Erasmus... knoeien] Zie het slot van de Apocalyps (22:16–21): wat Erasmus deed.
105 lees de voorrede] Canter, De ratione emendandi Graecos auctores syntagma (Antwerpen: Plantijn 1571), pp. 3–6. Zie Canter, Syntagma (1571): de opdracht aan Plantijn.
118 Bij de Septuaginta] Zie Canter in de Polyglot.
127 Plantijn vroeg mij] Zie Canter: theorie en praktijk.
128 aan hem te bezorgen.] Plantijn aan Arias Montano, 29 oktober 1575 (brief 664).
151 Die 4 foliovellen] Montano, De varia in Hebraicis libris lectione, ac de Mazzoreth ratione atque usu, Apparatus (deel VIII). Zie Montano over de Mazzoreth.
155 zo fraai heeft gezegd] Luther, Vorrede auf die Episteln Sankt Jakobi und Judas in: Das Neue Testament (WA DB 7,25 – 1522).
173 ad lectorem] Zie Canter in de Polyglot.