1 Tim 3:16 in de Antwerpse Polyglot: θεός en ὅ(ς)
Situering en probleemstelling
1 Tim 3:16 sluit de onderrichting over ‘het huis Gods’ (3:14–16) af met een hymnisch fragment: zes korte zinnen. Voor de literair geïnteresseerden, elk zin heeft een passieve aoristus, gevolgd door een werkwoordelijke bepaling. Hier twee klassieke vertalingen (ik markeer het verschil):
|
En
buiten allen twijfel, de verborgenheid der godzaligheid is
groot: |
En
buiten twijfel, groot is het geheimenis der godsvrucht: |
| Statenvertaling 1637 | NGB 1951 |
Het verschil is het onderwerp van de zinnen: In de Statenvertaling lezen we heel expliciet: God. In de NBG1951 (en alle andere moderne vertalingen) Die zich, een onbepaald betrekkelijk voornaamwoord. Sorry, zo heb ik dat nog zo op school geleerd :). Het verschil wordt bepaald door één woord in de Griekse tekst die de respectieve vertalers voor zich hadden: De Statenvertalers lazen in de gedrukte Griekse tekst θεός God); de NBG las een oudere versie gebaseerd op handschriften, die ὅς (=die/wie) leest. Zo verdween uit de gangbare Nederlandse protestantse bijbel een tekstplaats die eeuwenlang als bewijstekst voor de godheid van Christus had gediend. Dat speelt mee in de vertaaldiscussie, tot op vandaag (lees de Herziene Statenvertaling). De tekstkritische vraag is: staat er in de oudste handschriften ΟΣ of ΘΣ.
Terzijde: De Griekse handschriften zijn 'majuskelhandschriften', d.w.z. de zinnen worden geheel en al met hoofdletters geschreven. Ook spaties en interpuncties zijn latere toevoegingen. Sommige woorden schrijft men ook niet voluit.
In de Griekse handschriften kan θεός (= God) soms ingekort worden tot ΘΣ, waarbij er dan een liggend streepje boven staat (dat is een signaal: dit woord hier is ingekort!). Het betrekkelijk voornaamwoord ὅς ziet er in hoofdletters alsvolgt uit: ΟΣ. Een middenstreep in de O en een streep erboven veranderen het ene woord in het andere. Daarbij komt een grammaticale moeilijkheid: het mannelijke ὅς kan niet terugslaan op het onzijdige μυστήριον. Wie dat wilde gladstrijken, kon kiezen voor het onzijdige ὅ (vandaar het Latijnse quod) of voor θεός. Of ervan uitgaan dat dat het voornaamwoord impliciet in het vervolg zit verborgen (zo de moderne vertalingen). Zo ontstaan er drie lezingen die hieronder aan bod komen.
De uitdaging van de Antwerpse polyglot
De vraag van dit opstel is hoe de Antwerpse Polyglot (1572) met deze plaats omgaat: welke lezing het Grieks drukt, en wat de andere kolommen eventueel van een/de oudere lezing bewaren.
In 1 Tim 3:16 lezen alle vroegmoderne drukken θεὸς ἐφανερώθη ἐν σαρκί. Anders dan bij het Comma Johanneum en het slot van Apocalyps 22 is hier dus ook niets uit het Latijn teruggevertaald, c.q. aangevuld. De verandering van ΟΣ in ΘΣ (θεός) had zich al eeuwen eerder in de handschriften voltrokken. Een overzicht
Drie lezingen staan tegenover elkaar:
- ὅς (‘die’): de oudste Griekse getuigen: Codex Sinaiticus (met de gewenste 'leeswijze' erboven): ΟΣ moet ΘΣ worden, shorthand voor θεός. In de Codex Alexandrinus is het allemaal wat onduidelijk, behalve dat er in elk geval maar twee letters staan. De streep erboven lijkt later gezet, maar ik vind deze niet overtuigend.
- ὅ (‘dat’, onzijdig, congruerend met μυστήριον): D* (Griekse handschriften uit latere periode, die soms teruggaan op oude bronnen) en de Latijnse traditie: vandaar quod in de Vulgaat.
- θεός: de Byzantijnse meerderheid, en daarmee alle handschriften die de eerste uitgevers in handen hadden.
[Meer info over de Griekste handschriftenoverlevering en de 'families' daarin]
De spanning in de drukken ligt dus niet tussen drukker en handschrift, maar tussen het Griekse θεός en het Latijnse quod uit de Vulgata. De Antwerpse Polyglot is daarvoor een bijzonder leerzame plek. Op één bladzij-opening zie je drie versies naast elkaar: Grieks, Vulgaat, Syrisch (en een Latijnse vertaling van het Syrisch, die hier zeer instructief is).
De vroege drukken
Complutensis, Erasmus en Estienne lezen alle drie θεός, en dat is ook wat hun Byzantijnse handschriften hadden.
| Druk | Grieks | Latijn ernaast | Opmerking |
|---|---|---|---|
| Complutensis (NT gedrukt 1514) | θεὸς ἐφανερώθη | Vulgaat: quod manifestatum est | Geen kantnoot, anders dan bij 1 Joh 5:7. Via de koppelletters staat θεός recht tegenover quod. |
| Erasmus (1516–1535) | θεὸς ἐφανερώθη, in alle vijf edities | Eigen vertaling: Deus manifestatus est in carne | Handschriften 2815 en 2817 (Basel). In de Annotationes signaleert hij het Latijnse quod en Ambrosius. |
| Estienne (1546, 1549, 1550) | θεὸς ἐφανερώθη | — | In 1550 vermoedelijk geen variant in de marge; de Complutensis en zijn codices lazen allemaal θεός. |
De Antwerpse Polyglot, deel V (1571)
Op de opening met 1 Tim 3:16 lezen twee van de vier kolommen geen θεός: de Vulgaat en het Syrisch.
| Kolom | Tekst van vers 16 (begin) | Lezing |
|---|---|---|
| Grieks | καὶ ὁμολογουμένως μέγα ἐστὶ τὸ τῆς εὐσεβείας μυστήριον· θεὸς ἐφανερώθη ἐν σαρκί | θεός |
| Vulgaat | Et manifestè magnum est pietatis sacramentum, quod †manifestatum est in carne | quod (≈ ὅ) |
| Syrisch (Peshitta) | ܘܫܪܝܪܐܝܬ ܪܒ ܗܘ ܐܪܙܐ ܗܢܐ ܕܟܐܢܘܬܐ ܕܐܬܓܠܝ ܒܒܣܪ | relatief ܕ, geen ܐܠܗܐ |
| Syrisch in Hebreeuwse letters | וּשְׁרִירָאִית רַב הוּ אַרָזָא הָנָא דְכִאנוּתָא דְאִתְגְלִי בְבַסַר | idem |
| Latijnse vertaling van het Syrisch | Et certè magnum est hoc arcanum iustitiæ, quod Deus manifestatus sit in carne | Deus, romein gezet |
Het Syrisch. Er staat ܕܐܬܓܠܝ ܒܒܣܪ, ‘dat/die geopenbaard werd in het vlees’, zonder ܐܠܗܐ. Het mannelijke werkwoord congrueert met ܐܪܙܐ (‘mysterie’). Het Syrisch kan dus niet uitmaken of de grondtekst ὅς of ὅ las, maar θεός leest het in elk geval niet.
De vertaling van het Syrisch. De vertaler leest ܕ als voegwoord (quod … manifestatus sit, met conjunctief) en vult als onderwerp 'Deus' in, vanuit het Grieks. Hij laat dat zien: de hele vertaling staat cursief, alleen Deus staat romein. Daarmee markeert hij het als eigen toevoeging, dezelfde conventie als de cursieve woorden in de King James Version en de Statenvertaling (typografisch vice versa). Opvallend is ook arcanum iustitiæ voor ܐܪܙܐ ܕܟܐܢܘܬܐ, waar de Vulgaat pietatis sacramentum heeft.
Het interlineaire deel
In het Grieks-Latijnse interlineair staat Deus manifestatus est in carne boven θεὸς ἐφανερώθη ἐν σαρκί. De Vulgaatwoorden zijn naar de kantlijn verschoven: Sacramentum, quod manifestatum, iustificatum, apparuit, praedicatum, creditum, assumptum, naast het Griekse woord ἀναλαμβάνω.
Ook mysterium staat in de regel, met sacramentum in de marge. Het interlineair volgt het Grieks dus woord voor woord en laat de Vulgaat alleen als verwijzing staan.
Canter en de Latijnse varianten
Willem Canters variantenlijst geeft niets bij 1 Tim 3:16. De Griekse codices die hij gebruikte lazen eensgezind θεός. Of minder pretentieus en meer werkelijkheidsgetrouw: de lijst van varianten die Estienne in zijn 1550 Nieuwe Testament biedt in de marge is... leeg.
Ook in de afdeling waarin Latijnse varianten worden besproken en vergeleken met het Grieks en het Syrisch zeggen niets over de kwestie θεός tegenover ὅ(ς), wat hier dus wel had gemoeten volgens de eigen regels ("vergelijking van het Latijn met het Grieks en het Syrisch"), want het Syrisch wijkt af.
Conclusie
De Polyglot drukt in het Grieks de Byzantijnse tekst met θεός en trekt het interlineair daar volledig naar toe. Toch bewaart deel V twee sporen van de oudere relatieflezing: de Vulgaat (quod, ≈ ὅ) en de Peshitta (ܕܐܬܓܠܝ). De vertaler van het Syrisch voegt 'Deus' toe, maar markeert dat typografisch als zijn eigen toevoeging.
Dat is het tegenovergestelde van het Comma Johanneum. Daar wordt zowel in de Complutensis als in de Polyglot een ingreep in het Grieks verborgen gehouden. Er valt niets te zien of te lezen. Hier is de ingreep in de Griekse tekst ook handschriftelijk betuigd, en strookt met de Vulgaat. De Polyglot laat in haar kolommen zien waar de lezingen uiteenlopen. De Complutensis heeft natuurlijk ook 'quod' in de Vulgaat, maar markeert het verschil niet.