Mt 6:13 in de Antwerpse Polyglot: de doxologie van het Onze Vader
Inleiding
Het Onze Vader eindigt in het Grieks met de doxologie ὅτι σοῦ ἐστιν ἡ βασιλεία καὶ ἡ δύναμις καὶ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας. ἀμήν. De Vulgaat (de Latijnse bijbel van het Westen) kent die tekst niet: daar sluit het gebed met sed libera nos a malo. Amen.
In de Antwerpse Polyglot (Plantijn, 1569–1572) heeft alleen het Latijn de korte versie. De Polyglot drukt de doxologie in het Grieks gewoon af, maar markeert haar op twee plaatsen: met een asterisk in deel V en met een uitgebreide marginale noot in het interlineaire deel. De inhoud van die noot lijkt sterk op de uitgebreide noot in de Complutensis (overgenomen en aangepast?).
Deel V: de asterisk
In deel V staan de Syrische tekst met Latijnse vertaling, de Vulgaat en het Grieks naast elkaar. In de Griekse kolom staat een asteriscus vóór ὅτι. Het teken is daarvoor bedoeld: het wijst de clausule aan als plus van het Grieks tegenover de Latijnse tekst. Een toelichting in woorden staat er niet bij.
Het interlineair: de marginale noot
In het interlineair staat bij het begin van de doxologie een verwijzingsteken naar een noot in de marge:
Animaduerte Lector, hanc clausulam non esse de textu, quamuis in Græcis exemplaribus reperiatur, & à Chrysostomo super Matthæum hom. 20. exponatur. Ab nonnullis enim eam textui insertam vel ex eo probatur, quòd Græci etiam hodierna die dicunt Sacerdoti tantum licere hæc verba proferre. Ita enim, inquiunt, respondere solitus est in missa, quando chorus dixit, Sed libera nos à malo. Huc accedit quòd nullus veterum Latinorum interpretum huius clausulæ meminit.
Let op, lezer: deze clausule hoort niet bij de tekst, hoewel zij in de Griekse exemplaren voorkomt en door Chrysostomus in zijn twintigste homilie op Matteüs wordt uitgelegd. Dat zij door sommigen in de tekst is ingevoegd, blijkt ook hieruit dat de Grieken nog heden zeggen dat alleen de priester deze woorden mag uitspreken. Zo, zeggen zij, placht hij in de mis te antwoorden wanneer het koor gezegd had: Sed libera nos a malo. Daarbij komt dat geen van de oude Latijnse vertalers deze clausule vermeldt.
De bron: de Complutensis
Het argument van de noot staat al in de Complutensis (fo. A vv):
[…] idest “Quoniam tuum est regnum & potentia & gloria in secula.” Sed advertendum quod in missa grecorum, postquam chorus dicit illa verba orationis dominice, scilicet “Sed libera nos a malo,” sacerdos respondet ista verba supra dicta, scilicet “Quoniam tuum est regnum,” etc., et dicunt greci quod solus sacerdos potest pronunciare illa verba et non alius. Et sic magis credibile videtur quod ista verba non sint de integritate orationis dominice, sed quod vicio aliquorum scriptorum fuerunt hic inserta, nam videntes quod publice dicerent in missa, crediderunt esse de textu.…
[…] dat is: “Want van u is het koninkrijk en de kracht en de heerlijkheid in eeuwigheid.” Maar men moet opmerken dat in de mis van de Grieken, nadat het koor die woorden van het gebed des Heren gezegd heeft, namelijk “Maar verlos ons van het kwade”, de priester de hierboven genoemde woorden antwoordt, namelijk “Want van u is het koninkrijk” enz., en de Grieken zeggen dat alleen de priester die woorden mag uitspreken en niemand anders. Zo lijkt het geloofwaardiger dat deze woorden niet tot het volledige gebed des Heren behoren, maar door de fout van sommige afschrijvers hier zijn ingevoegd: omdat zij zagen dat men ze publiek in de mis zei, meenden zij dat ze bij de tekst hoorden.
Wat Montanus overneemt en wat hij verandert
De kern is gelijk: in de Griekse liturgie zegt het koor sed libera nos a malo en antwoordt alleen de priester met quoniam tuum est regnum. De doxologie is dus liturgisch en hoort niet bij het gebed zelf. Op drie punten is zo wel het accent verschoven:
- Toegeving vooraf. De Antwerpse noot erkent eerst dat de clausule in de Griekse exemplaren staat en dat Chrysostomus haar uitlegt. De Complutensis zegt dat niet.
- Afstand. Waar de Complutensis zelf oordeelt (magis credibile videtur), legt de Antwerpse noot het argument bij anderen: ab nonnullis … probatur, inquiunt. Wat de Complutensis uitlegt, uitwerkt zelfs, nl. dat afschrijvers een fout gemaakt hebbeb, blijft in Antwerpen impliciet, in textui insertam.
- Nieuw slotargument. Geen van de oude Latijnse vertalers vermeldt de clausule. Dat zakelijke argument uit de Latijnse traditie staat niet in de Complutensis-noot.
Conclusie
Bij Mt 6:13 laat de Antwerpse Polyglot het Grieks ongemoeid en markeert zij het verschil met de Vulgaat: zonder woorden in deel V, met een uitgewerkte noot in het interlineair. Verder zegt de Polyglot niets over dit vers (d.w.z. in de lijsten met varianten wordt het niet opgenomen, noch in de Latijnse (hoeft niet, want alle Latijnse hebben het niet), maar ook niet in de lijst met Griekse varianten (hoeft ook niet, want alle Griekse hebben het wel). De uitleg in de uitgebreide noot lijkt gebaseerd op de Complutensis, aangevuld met een toegeving en een argument uit de Latijnse traditie.