Het Comma Johanneum in de Antwerpse Polyglot

Stand van het onderzoek: 22 oktober 2026

Het Comma Johanneum is de bekendste omstreden tekstplaats van het Nieuwe Testament: een zin over drie getuigen in de hemel, de Vader, het Woord en de heilige Geest, in 1 Johannes 5:7-8. Deze pagina gaat na hoe de Antwerpse Polyglot (1568–1572) met die zin omging: wie er wat mee deed, en uit welke bronnen men putte.

Waar het om gaat

De tekst

In de Griekse handschriften spreekt Johannes van drie getuigen: de Geest, het water en het bloed. De Latijnse Bijbel (de Vulgaat) heeft daarvóór ook nog een tweede drietal: in de hemel: de Vader, het Woord en de heilige Geest. Dat stuk heet het Comma Johanneum (“het zinsdeel van Johannes”). De Griekse tekst zonder Comma, zoals de handschriften en de eerste uitgave van Erasmus (1516) hem geven:

ὅτι τρεῖς εἰσιν οἱ μαρτυροῦντες, τὸ πνεῦμα, καὶ τὸ ὕδωρ, καὶ τὸ αἷμα· καὶ οἱ τρεῖς εἰς τὸ ἕν εἰσιν.

NB: De versnummering wegdenken want niet origineel. Zij dient enkel ter referentie.
* Het Grieks heeft: εἰς τὸ ἕν.' gericht op het ene'. Het gaat om de eenheid van het getuigenis, niet van het wezen. zie onder.

Het Comma is hier italics gezet. Het loopt van in de hemel tot en met op de aarde. De injectie van de “eenheidsformule” (zie onder) vanuit vers 8 in het comma, maakt dit in het Latijn tot een sterke liturgische tekst (hoor Monteverdi's duo seraphim), maar staat onder druk in een oud deel van de Latijnse traditie. Daarover ging de middeleeuwse discussie die in de Complutensis z'n sporen heeft nagelaten (zie verderop) in een lange marginale noot. Maar eigenlijk ook in het originele Grieks, want de formule is geen identiteitsformule, maar een formule van convergentie...

"Eén zijn" of "het eens zijn": εἰς τὸ ἕν

De vertaling “zijn het eens” in de linkerkolom is bewust gekozen. Het Grieks zegt niet ἕν εἰσιν (“zij zijn één”), maar εἰς τὸ ἕν εἰσιν.

• ἕν εἰσιν is een uitspraak over eenheid, zoals ἐγὼ καὶ ὁ πατὴρ ἕν ἐσμεν (Joh. 10:30). Daar kan men een eenheid van wezen in lezen.
• Zet je er εἰς + accusatief voor, dan wordt het een dynamische constructie: gericht zijn op, uitkomen bij, dienen tot, tenderen naar... het ene. Het idioom heeft een Septuagintakleur; vgl. ἔσονται … εἰς σάρκα μίαν (Gen. 2:24, “zij zullen tot één vlees zijn”). Het lidwoord maakt het concreet: τὸ ἕν, “het ene”, datgene waarop de drie uitkomen.
• De zin zegt dus: de drie getuigen zeggen hetzelfde, hun getuigenis stemt overeen. Het gaat om eenheid van getuigenis, niet om eenheid van wezen. Bij geest, water en bloed past dat precies: drie getuigen die hetzelfde verklaren (vgl. Deut. 19:15).

Het Latijn vlakt dat af. Et hi tres unum sunt geeft εἰς τὸ ἕν εἰσιν weer zonder het richtingselement (εἰς) en zonder het lidwoord. Erasmus’ Latijnse kolom van 1516, hier nog in wezen een herziene Vulgaat, doet hetzelfde: naast het Grieks εἰς τὸ ἕν staat & hi tres unum sunt.

Zet men de stappen op een rij, dan rust de sterke lezing van het Comma op die afvlakking:

• De ironie van de Complutensis. Door de Griekse formule van vers 8 naar het Comma te halen (en in vers 8 te laten vallen) herstelt zij onbedoeld de oorspronkelijke betekenis van de formule, maar op de verkeerde plaats. Grammaticaal zegt haar Comma minder dan het Latijnse Comma waarvan het afgeleid is: Vader, Woord en Geest “komen op hetzelfde uit”.
• Joachim van Fiore zat dichter bij het Grieks dan zijn tegenstanders. Zijn lezing van de eenheid als overeenstemming (zie verderop) is precies wat εἰς τὸ ἕν in vers 8 zegt.
• De letterlijke Latijnse versies maken het weer zichtbaar. Montano’s interlineaire Latijn in Antwerpen vertaalt εἰς τὸ ἕν met in unum, met in cursief (zie het interlineaire deel). De Latijnse vertaling van het Syrisch in deel V heeft in vers 8 & hi tres in uno sunt.

Herkomst in het kort:

• Hiëronymus' Vulgaat (einde vierde eeuw) heeft het Comma niet (moderne kritische edities zijn hier duidelijk in).
• Eerst bestaat de gedachte, later komt de bijbeltekst. Latijnse schrijvers verbinden vanaf de late vierde eeuw de drie aardse getuigen uit de Johannesbrief met de Drie-eenheid, in uitleg, preek en theologisch betoog. Dat zijn homiletische associaties, interpretaties, toepassingen, uitwijdingen..., geen afschriften van een bijbeltekst.
• In bijbelhandschriften duikt het vanaf de zevende en achtste eeuw op, in enkele Latijnse handschriften uit Spanje en Noord-Afrika. Vermoedelijk begon het als kanttekening (glosse) die latere kopiisten voor een weggevallen stuk tekst hielden en in de tekst opnamen. De achtste-eeuwse Codex Sangallensis 63 heeft het nog als aanvulling in de ondermarge (zie voor een afbeelding deze pagina).
• Tegen het einde van de middeleeuwen staat het in vrijwel elk Latijns handschrift.
• Grieks: in de Griekse overlevering ontbreekt het, op enkele late handschriften na, die door de Vulgaat beïnvloed lijken. Het kwam in de gedrukte Griekse tekst via de Complutensis en via Erasmus (vanaf 1522, op gezag van de Codex Montfortianus, rond 1520 in Engeland geschreven). Via Estienne en Beza belandde het in de Textus Receptus, de King James en de Statenvertaling. Moderne vertalingen geven het hooguit in een noot (alhoewel de orthodoxie de laatste jaren weer aan soortelijk gewicht wint).
• Omdat het de enige plaats is waar Vader, Woord (Zoon) en Geest uitdrukkelijk “één” heten, werd het een standaard-bewijsplaats voor de schriftuurlijkheid van het kerkelijk dogma van de Drie-eenheid.

Het algemene verhaal, met afbeeldingen van diverse manuscripten in Het comma Johanneum.

De twee polyglotten

• De Complutensis (Alcalá de Henares, Latijn Complutum). Op initiatief en kosten van kardinaal Ximenes de Cisneros; het deel met het Nieuwe Testament werd in 1514 reeds afgewerkt en gedrukt maar pas rond 1520–1522 uitgegeven (imprimatur liet op zich wachten). Het is de eerste gedrukte Griekse tekst van het Nieuwe Testament, met de Vulgaat ernaast.

• De Antwerpse Polyglot of Biblia Regia (“Koninklijke Bijbel”), gedrukt door Christoffel Plantijn in opdracht van Filips II, onder leiding van Benito Arias Montano. Acht delen, 1568–1572. Voor het Nieuwe Testament van belang:
  • deel V bevat het Grieks, de Latijnse Vulgaat, de Syrische tekst, een Latijnse vertaling daarvan;
  • het interlineaire deel: het Grieks met daartussen (interlineair) een woord-voor-woord Latijnse vertaling;
  • het apparaat (deel VIII): hulpmiddelen, waaronder twee lijsten met varianten, één voor het Grieks (Willem Canter) en één voor het Latijn (Leuvense theologen).

In het kort

In het lang

De teksten 1: De polyglot van Alcala (Complutensis)

Hier de tekst getranscribeerd met daaronder de foto van het origineel

ὅτι τρεῖς εἰσιν οἱ μαρτυροῦντες ἐν τῷ οὐρανῷ, ὁ πατήρ, καὶ ὁ λόγος, καὶ τὸ ἅγιον πνεῦμα· καὶ οἱ τρεῖς εἰς τὸ ἕν εἰσι. καὶ τρεῖς εἰσιν οἱ μαρτυροῦντες ἐπὶ τῆς γῆς, τὸ πνεῦμα, καὶ τὸ ὕδωρ, καὶ τὸ αἷμα.

In de polyglotten gaat de discussie niet over het comma.
Maar waarover ging het dan wel ?

De twijfel betreft sinds de dertiende eeuw de 'tweede instantie' van et tres unum sint, in vers 8 en niet in de toevoeging aan vers 7. Eigenlijk wordt dus een onbetwist stukje Griekse en Latijnse tekst (want ook zonder comma staat het daar nu juist wel) ter discussie gesteld.
A Short history met dank aan Newton.

• De inzet is dogmatisch. De abt Joachim van Fiore interpreteerde onder verwijzing naar et tres unum sunt in vers 8, de eenheid van de drie-enige God als een eenheid van liefde en instemming, niet van wezen. Als precies dezelfde eenheidsproclamatie immer ook bij "geest, water en bloed" staat (waar het niet kan gaan over het wezen/fysis/substantia), dan steunt dat zijn 'symbolische interpretatie' van het eenheidsbegrip in vers 7. Zonder de herhaalde formule in vers 8 (na de aardse getuigen) kun je et tres unum sunt als een aanduiding van de wezenlijke eenheid van Vader, Zoon en Geest lezen.
• De kwalificatie van het concilie is dubbelzinnig. Sicut in codicibus quibusdam invenitur volgt op het hele citaat. De verdubbeling is ook gewoon in de Vulgaat te vinden. [Ik denk dan: Men heeft tijdens de injectie van het comma gedacht: het kan nooit kwaad om dat stukje originele tekst ook gewoon nog even te herhalen].
• Het Comma zelf komt alleen als vaststaande feitelijke tekst in beeld. Antwerpen meldt dat het Syrisch vers 7 mist (Vol. V: Deest 7. versus ; Vol VIII S. hunc versum non habent) maar trekt daar geen conclusie uit.

Stunica: waar komt het Griekse vers 7 dan vandaan?

Het debat tussen Stunica en Erasmus over het Comma zelf speelt buiten de polyglotten, maar raakt de Complutensis rechtstreeks, omdat Stunica een van haar editors was.

• Zijn antwoord aan Erasmus (Annotationes contra Erasmum, Alcalá 1520) opent met Sciendum est hoc loco graecorum codices apertissime esse corruptos. Dat is: Iedereen weet toch, dat die Griekse exemplaren 'corrupt' zijn (defect). De Latijnse exemplaren bewaren godzijdank de oorspronkelijke tekst ; als bewijs noemt hij de (pseudo-)Hiëronymiaanse proloog op de katholieke brieven.
• Een Grieks handschrift voert hij niet aan, terwijl hij enkele verzen verder, bij 5:20, wel de Codex Rhodiensis citeert. Erasmus wijst daar fijntjes op in zijn Apologia.
• Dat het Grieks ook hier een terugvertaling is, blijft een gevolgtrekking uit dit zwijgen (men kan ook een reeds circulerende Griekse variant hebben gevonden. Er werden al langer Griekse mss. gekopieerd en tijdens het kopiëren aan het Latijn aangepast, d.w.z. geëmendeerd). Het Grieks van vers 7 geeft het Latijn ernaast bovendien niet woordelijk weer: καὶ οἱ τρεῖς εἰς τὸ ἕν εἰσι tegenover et hi tres unum sunt.

Stunica’s tekst van 1520 heb ik niet gezien. Bovenstaande berust op Erasmus’ antwoord en is na te lezen in De Jonge's editie van de Apologia (ASD IX-2).

De teksten 2: De Polyglot van Antwerpen

Antwerpen (Grieks Nieuwe Testament, deel V) volgt het Grieks van de Complutensis in 1 Johannes 5:6–10 woord voor woord, laat de noot die naar Thomas en de discussie over het dubbele tres unum sunt weg en zet - conform haar editorial principles - de herhaalde formule van vers 8 in de Latijnse marge, waarmee ze dus de meest gangbare versie van de Vulgaat emendeert.

• De noot in de Complutensis verklaarde de afwijkende vorm van de Griekse tekst (de eenheidsverklaring niet in vers 8). Antwerpen neemt de Griekse tekst over, zonder die verantwoording.
• De Antwerpse Vulgaat volgt de Complutensis, maar zet de verdubbeling in de marge. Zo was het afgesproken (zie het voorwoord van Harlemius).
• Het Syrisch wordt niet aangevuld. Het ontbreken van vers 7 wordt gemeld, niet verholpen.

Het interlineaire deel

Het interlineaire deel (p. 177) heeft dezelfde Griekse tekst. Montano’s Latijn tussen de regels volgt het Grieks woord voor woord; de marge geeft waar de Vulgaat anders formuleert, anders leest of meer heeft. Een Griekse variant geeft het niet. Het Grieks in de marge is de grondvorm' van het werkwoord.

• De marge heeft drie soorten notities. Vulgaatformuleringen waar Montano letterlijker vertaalt (qui testificatur voor ille testans). Echte Vulgaatvarianten waar de grondtekst verschilt (Christus voor Spiritus, vers 6). En, met asterisk, de eenheidsformule van vers 8, die in het afgedrukte Grieks ontbreekt.
• In vers 7 volgt de vertaling het Grieks letterlijk: in unum, met in cursief, en hi naar de marge.
• Het enige Grieks in de marge is een grondvorm: μαρτυρέω bij μεμαρτύρηκε (vers 9).

De Latijnse varianten in het apparaat (Leuven)

In het apparaat (deel VIII) staat een boekje met varianten van de Vulgaat, verzameld uit handschriften door Leuvense theologen. Het voorwoord van Johannes Harlemius staat aan het begin van het geheel; het deel over het Nieuwe Testament heeft een eigen inleiding. Wat het voorwoord van Harlemius zegt

• De opzet kwam van de redactie die Filips II had aangesteld: de Vulgaattekst zou ex illis Complutensibus Bibliis worden gedrukt, en varianten uit oude handschriften zouden ad finem totius operis komen.
• De uitvoering lag bij aliquot Theologorum in Academia Louaniensi, niet bij naam genoemd. Harlemius schreef het voorwoord.
• De handschriften: die Johannes Hentenius al eerder had gebruikt voor de Leuvense Vulgaat-editie (1547), voor zover ze uit verschillende bibliotheken terug te vinden waren, en vijftien andere, aan geleverd door de theoloog Augustinus Hunnaeus.
• De toetsing: welke Latijnse variant staat het dichtst bij de bron? Voor het Nieuwe Testament is dat het Grieks en het Syrisch. Harlemius beroept zich op Hiëronymus (brief aan Sunnia en Fretela) en Augustinus (De doctrina christiana II.11): als de beekjes troebel zijn, ga terug naar de bron.
• Het slot onderwerpt alles aan het oordeel van de Roomse Kerk. De Vulgaat blijft de tekst; de bronnen dienen om tussen Latijnse lezingen te kiezen.

De tekenverklaring is beslissend voor het Comma:

Verder: H. (Hebreeuwse tekst) en C. (Chaldeeuwse = Aramese parafrase) voor het Oude Testament. Woorden waarin de codices verschillen zijn in een andere letter gezet (alio genere characteris). Vermoede kopiistenfouten zonder steun in een handschrift staan apart, achter de varianten.

De inleiding bij het Nieuwe Testament

“Het [Latijnse] Nieuwe Testament van deze Koninklijke Bijbel kent vele varianten, die in de marge naast de Vulgaat zijn genoteerd. Wanneer wij die voor juister hielden (veriores), hebben wij ze ook in deze lijst opgenomen. Vindt u er sommige, zoals de meeste, niet in, dan komt dat doordat de lezing in de tekst zelf dichter bij de Griekse of Syrische tekst staat (propius accedat ad textum Graecum aut Syriacum) dan die in de marge. Want u zult vrijwel overal zien dat de minder goedgekeurde lezing naar de marge is verwezen.”

De notitie bij 1 Johannes 5:7

7 Testimonium dant caelo. MS. pro, dant in caelo, sicut G. tamen habent. S. hunc versum non habent.

De overige notities in het hoofdstuk (vers 13, 15, 16) betreffen tijd en getal: scripsi/scribo, postulavimus/postulamus, petet/petat.

Wat dit betekent

• De toetsing is circulair, volgens de eigen definitie. G. is het Grieks van de Polyglot, en dat is hier het Complutensische. Het Latijn wordt zo “bevestigd” door een Grieks dat voor vers 7 vermoedelijk zelf uit het Latijn is vertaald (zie Stunica).
• Het Syrisch is de enige getuige van buiten. De Leuvenaars melden dat vers 7 (het comma) ontbreekt, maar laten het daarbij.
• Over de Latijnse handschriften zwijgt de notitie. Er staat niet “Ms. hunc versum non habent”. Kennelijk miste geen van de gecollationeerde handschriften het vers.
• Het middeleeuwse probleem: de herhaling van et tres unum sint staat niet in de lijst. Volgens de regel van de inleiding betekent dat: de gepubliceerde Latijnse tekst staat dichter bij het Grieks of bij het Syrisch dan de marge. Voor het Grieks klopt dat, want het Complutensische Grieks heeft de formule maar 1x. Voor het Syrisch klopt dat ook want dat heeft & hi tres in uno sunt ook maar 1x (logisch, want ze heeft het comma niet). De regel is formeel gevolgd, maar het Grieks dat de doorslag geeft, is het Grieks waarin de Complutensis de formule om dogmatische redenen had weggelaten.

Canter (de intern Griekse vergelijking)

Canters verantwoording in de lijst met variae lectiones zegt dat hij een Grieks exemplaar van de gangbare editie gebruikte, “dat onder meer ook met de Complutensische codex was vergeleken” (vulgatae editionis exemplari Graeco … quod etiam cum Complutensi codice inter alios fuerat collatum). Dat is Stephanus 1550 met zijn eigen apparaat, waarin α de Complutensis is. Bij Handelingen 16 en Apocalyps 22 staat alles wat Canter geeft in Estiennes marge (zie ook Canters praefatio en Ad lectorem). Zijn lemmata zijn dus varianten tegenover Estiennes tekst, niet tegenover die van de Polyglot.

Ook hier heeft Canter dus de marge van Stephanus 1550 (deel 2, p. 167–168) gezien. Van de vijftien noten die daar in 1 Johannes 5 staan, neemt hij er acht over. Beide noten bij vers 7 laat hij weg. Opnieuw: Al zijn varianten staan in Estiennes marge, in dezelfde vorm en volgorde; een lezing die daar niet staat, heeft hij niet. Sigla geeft hij niet.

De sigla op p. 167–168

Identificaties volgens Elliott (2009), tabel 1. In zijn notatie staat e voor de evangeliën, a voor Handelingen met de katholieke brieven en p voor Paulus. De onzeker gelezen sigla bij καὶ οἴδαμεν en ἑαυτά (vers 20 en 21) zijn in de laatste kolom niet meegeteld.

• ζ′ is het enige probleem. Het staat alleen bij het Comma, en volgens de tabel bevat het handschrift alleen de evangeliën. Gregory (1894) neemt aan dat ζ′ buiten de evangeliën een ander, verloren handschrift aanduidt (50a, 8p): zeven keer geciteerd in de katholieke brieven. Elliott oppert Paris gr 47 (GA 18) en acht nader onderzoek nodig.
• Wikipedia wijkt af bij ϛ′ (2817 tegen Elliotts 7), ιε′ (237? tegen 82) en de inhoud van ι′. Voor deze pagina speelt dat geen rol.

Wat Canter ermee doet

• Bij vers 7 had hij twee noten voor zich en nam hij geen van beide over: het weglatingsteken, met zeven handschriften die het hele Comma missen^*, en de Complutensische lezing εἰς τό.
• Het zijn handschriftlezingen. Alleen εἰς τό draagt het siglum van de Complutensis. Voor de Polyglot zijn Canters lemmata hier dus echte varianten.
• Minstens drie lemmata geven het Grieks achter de Vulgaat: bij vers 10 (testimonium Dei, Qui non credit Filio) en vers 12 (filium Dei), tegen het Grieks van de Polyglot.
• Het zwijgen bij het Comma staat niet alleen. Hij laat ook de noten bij vers 4, 9, 13, 20 (καὶ οἴδαμεν) en 21 (ἑαυτά) weg, en die bij vers 9 en 13 veranderen de zin. Dat hij vers 7 bewust meed, volgt daar niet uit; zie het volgende punt.
• De vorm van zijn lijst verklaart het weglaten. Volgens het Ad lectorem liet hij meestal weg wat hetzelfde betekent, wat drukfout is en wat glosse is; het weglatingsteken is geen van de drie. Maar zijn lijst geeft alleen lemmata, zonder de basistekst, en een weglating is daarin niet uit te drukken. In Apocalyps 22 neemt hij ook geen van Estiennes drie weglatingsnoten over (22:12, 15, 17; zie Apocalyps 22 in de Antwerpse Polyglot).
• De andere noot bij vers 7, εἰς τό (α), is de Complutensische lezing, die de Polyglot al drukt. Bij vers 7 had hij dus niets wat hij in zijn vorm als variant op de Polyglot kon noteren. Zijn zwijgen hoeft daarom geen bewuste keuze tegen het Comma te zijn. Voor ξύλου in Apocalyps 22 geldt deze verklaring niet: dat is een vervanging, geen weglating.
• Wat niet in de marge staat, kan niet in zijn lijst komen. Omdat Canter uit Estiennes marge selecteert, ziet hij alleen wat Estienne heeft genoteerd. De verschillen tussen Estiennes tekst en die van de Polyglot zijn echter tekstuele verschillen, geen marginale. Die gaan terug op het feit dat waar twee mensen Latijn in het Grieks vertalen er verschillen ontstaan: καὶ οὗτοι οἱ τρεῖς ἕν εἰσι tegenover καὶ οἱ τρεῖς εἰς τὸ ἕν εἰσι (vers 7), ἐν τῇ γῇ tegenover ἐπὶ τῆς γῆς. Ook de eenheidsformule in vers 8 ontbreekt in het Grieks. En zelfs al had hij ze gezien, hij zou ze niet genoteerd hebben in zijn variantenlijst, omdat ze geen inhoudelijke betekenisverschil uitdrukken.
• Daardoor blijft dus heel vers 8 buiten beeld. Noch het comma, noch het Griekse getuigenis voor de eenheidsformule (het eigenlijke twistpunt sinds Thomas) komt bij Canter in aanmerking om als variant in de Polyglot te worden opgenomen. Dat is een gevolg van zijn werkwijze, hoeft geen keuze te zijn.
• Langs de Leuvense weg evenmin. Daar beslist de Griekse kolom van de Polyglot zelf, en die mist de formule (zie hierboven). Beide toetsingen lopen zo vast op (of worden circulair vanwege) dezelfde Complutensische tekst.

Erasmus en Estienne: secundair voor de tekst

Estiennes tekst heeft het Comma in een andere Griekse vorm dan de Polyglot. Twee vormen naast elkaar wijzen op twee afzonderlijke terugvertalingen uit het Latijn, niet op een Griekse overlevering.

Opmerking: Estiennes collatie is hier onvolledig. Zijn marge noteert van de Complutensische vorm alleen εἰς τό als variant. Het weglatingsteken rond het comma omsluit in de druk alleen ἐν τῷ οὐρανῷ; letterlijk zegt de noot dus dat zeven handschriften alleen die drie woorden missen. Bedoeld is het hele Comma.

Van de zeven handschriften bij het weglatingsteken zijn er zes geïdentificeerd (zie de sigla op p. 167–168). In de vijf die nog bestaan, GA 5 (δ′), 6 (ε′), 38 (θ′), 2298 (ι′) en 398 (ιγ′), ontbreekt het hele Comma, van ἐν τῷ οὐρανῷ tot en met ἐν τῇ γῇ; Het manuscript ια′ is verloren. Het zevende, ζ′, is niet zeker geïdentificeerd. Het teken sluit in de druk te vroeg, een sinds de achttiende eeuw druk bediscussieerd verschijnsel, dat overigens door Beza als wordt benut om niet over het comma te spreken..

Bronnen

• facsimile Complutensis 1514, 1 Johannes 5:1–16 met de noot naar Thomas; Antwerpse Polyglot, deel V (opening met 1 Johannes 5), interlineair deel p. 177, Canters variantenlijst, en in het apparaat de Leuvense Variae lectiones (voorwoord van Harlemius met tekenverklaring, de inleiding Lectori bij het Nieuwe Testament en de notities bij 1 Johannes 5); Stephanus 1550, deel 2, p. 167 (Gallica en een tweede exemplaar) en p. 168; Erasmus, Novum Instrumentum omne (Basel 1516), p. 183.
• Thomas van Aquino, Expositio super primam et secundam Decretalem (Corpus Thomisticum): de passage tegen Joachim over 1 Johannes 5.
• Isaac Newton, Two Notable Corruptions of Scripture (Newton Project): alleen voor zijn aanhaling van het Lateraanse concilie.
• H. J. de Jonge, “Erasmus and the Comma Johanneum”, ETL 56 (1980);
• Grantley McDonald, Biblical Criticism in Early Modern Europe (2016).
• J. K. Elliott, “Manuscripts Cited by Stephanus”, New Testament Studies 55 (2009), pp. 390–395, doi:10.1017/S0028688509000150: tabel 1 en de bespreking van ζ′.
• Jan Krans, Beyond What Is Written: Erasmus and Beza as Conjectural Critics of the New Testament (NTTS 35, Leiden 2006), appendix II.
• Erasmus, Apologia respondens ad ea quae Iacobus Lopis Stunica taxaverat, ed. H. J. de Jonge, ASD IX-2 (1983), open access bij OAPEN; hier nog niet geraadpleegd.