Biblia Regia · Antwerpen, Plantijn 1569–1572
De Antwerpse Polyglot: onderzoek
Naar aanleiding van de publicatie van Theodor Dunkelgrün (The
multiplicity of Scripture. The making of the Antwerp Polyglot Bible ↗)
heb ik me – eindelijk – ook eens verdiept in dat meesterwerk van
Plantijn. Leesbare digitale facsimile's gevonden (in Spanje), Prefatio's
doorgenomen, de Hebreeuwse afdeling doorbladerd (a.d.h.v. Dunkelgrüns
voorbeelden) en steekproeven gedaan naar hoe men de Griekse
tekst van het NT heeft gepubliceerd (deel V).
De voorwoorden van Benito Arias Montano en van Willem Canter bij de
variantenlijsten (deel VIII) bleken zeer instructief. Ik heb ze laten
transcriberen en vertalen (Claude AI). Toen ik de variantenlijst voor
het NT van wat dichterbij bekeek, ontdekte ik al snel dat Canter
eigenlijk heeft gewerkt met de Parijse Griekse teksteditie van
Robert Estienne (1550) voor ogen. Dunkelgrün had al
opgemerkt, dat ook Montano met de Parijs edities (i.c. van de Hebreeuwse
Bijbel) van François Vatable/Robert Estienne in zijn hoofd moeten hebben
gezeten. Hij behandelt vol I-IV met de Apparatus Sacer (vol
VI-VIII) en doet dat uitputtend. Lezen dat boek! Maar het NT (vol V)
komt er wat bekaaid af. Vandaar deze complementaire poging als
compliment voor zijn werk.
Bij wijze van inleiding en samenvatting · een fictie
Twee brieven van Willem Canter aan Andreas Masius, 1572–1573
Canter legt zijn vriend Masius uit hoe zijn lijst met Griekse varianten voor de Antwerpse Polyglot tot stand kwam, en waarom die lijst zo onsamenhangend is. Deze brieven zijn in een commentaar met het onderzoek verbonden, zodat u kunt volgen/oordelen.
Overzicht van de website
Arias Montano en Willem Canter (paratext)
- Arias Montano: Alia ad lectorem praefatio De uitgebreide inleiding op de Biblia Regia in deel I, waarin hij de medewerkers noemt en bedankt voor wat ze hebben gedaan, incl. de koninklijke brieven van 1568. Latijn en Nederlands naast elkaar.
- Arias Montano: De varia in Hebraicis libris lectione, ac de Mazzoreth ratione atque usuVoorrede bij de lijst van ketiv en qere in het Apparatus (deel VIII), met het aanhangsel over het “Engelse Psalter” dat Lindanus naar voren had gebracht als alternatieve tekst (waarin het Hebreeuws wel de Vulgaat volgt).
- Willem Canter: Variarum in Graecis Bibliis lectionum libellus Volledige boekje van Willem Canter met varianten in de Griekse tekst (LXX en NT) met facsimile van de varianten, en trnascriptie en vertaling van de praefatio en Ad lectorem.
- Willem Canter: Praefatio en Ad lectoremLatijn en Nederlands naast elkaar, met de Leuvense approbatie van 19 november 1571.
- Willem Canter als editor: theorie en praktijkHet Syntagma, de tragici en de Polyglot: hoe de emendator van Aeschylus zich verhoudt tot de collator van de variantenlijst.
De Griekse tekst van het Nieuwe Testament (vol V)
- Vergelijking van Canters variantenlijst, de editie van Estienne, de tekst in deel V en het interlineaire deelAan de hand van 1000 toetsplaatsen heeft Eduard Reuss (1872) dit onderzoek eigenlijk al gedaan: Hij stede vast dat de Polyglot geen mechanische herdruk van de Griekse tekst van de Complutensis biedt (er zijn Estienne-lezingen te vinden, en Reuss vindt zelfs één unieke lezing – maar dat kan ook een fout zijn). Canters lijst blijkt volledig ontleend aan en afgestemd op Estienne 1550.
- De steekproeven waarmee ik dat gecheckt heb, hieronder
Wat doet de Polyglot met het Grieks? - steekproeven
In bijbelse volgorde.
- Mt 6:13De doxologie van het Onze Vader: asterisk in deel V, uitgebreide noot in het interlineair, de Complutensis als bron.
- Lc 2:14εὐδοκία of bonae voluntatis: nominatief of genetief: het interlineair volgt het Grieks met de Vulgaat staat in de marge.
- Hand 9:5–6Durum est tibi contra stimulum calcitrare: een glosse uit het Latijn, gemarkeerd in deel V, ongemarkeerd in het interlineair.
- Hand 16:35–40Uitleggerige toevoegingen uit de Codex Bezae. In de marge van Estienne te lezen: hoe Canter de collatie overschreef incl. fout.
- 1 Tim 3:16θεός, ὅς of ὅ: wat de vier kolommen van deel V laten zien over dit zeer omstreden tekstkritische voegwoord. (de incarnatie)
- 1 Joh 5:7–8: het Comma JohanneumWie in Antwerpen deed wat met welke bronnen? Antwoord: niemand deed iets, niemand zegt iets. Horror vacui? (triniteit)
- Apocalyps 22 in de Polyglot Estienne's marge (= Complutensis), en Canters keuze daaruit: varianten die geen varianten zijn, want de tekst volgt al de Complutensis.
Parijs: Estienne, Vatable en Hebraica Veritas
- Estienne's kritische tekensAsterisk, obelus en de andere merktekens in de Latijnse bijbels van 1540 en 1557, met Estienne's eigen uitleg en de voorrede van Jean Benoît. (omdat ik het niet goed snapte, zitten uitzoeken)
- Plantijn's project om de Vatable-bijbel van Estienne te herdrukkenVerslag van een ontdekking in het Plantijn museum: Een gecorrigeerd (gecensureerd) werkexemplaar van Estiennes Latijnse bijbel (Genève 1557), klaar om gedrukt te worden. (Museum Plantin-Moretus). Samen met de correspondentie over deze poging om tot een gezuiverde uitgave te komen, 1568–1575.
- Hebraica veritas: titelpagina’s van de voornaamste 16de eeuwse editiesSlightly off topic: Hebreeuwse bijbels en christelijke uitgaven van Joodse bijbelcommentaren uit de catalogus van de tentoonstelling in MPM van 2008, getranscribeerd en vertaald (met enkele correcties op de catalogustekst). Nuttig om een beeld te hebben van wat er zoal op de markt was (en wat eigenlijk de 'gulden standaard' was toen de Antwerpse Polyglot uitkwam).