← Antwerpse Polyglot

Arias Montano, De varia in Hebraicis libris lectione, ac de Mazzoreth ratione atque usu

Voorrede bij de lijst כתיב & קרי & יתיר in het Apparatus (deel VIII) van de Biblia Regia, met het aanhangsel over het “Engelse Psalter”. Latijnse transcriptie met Nederlandse vertaling

Bron. Biblia Sacra Hebraice, Chaldaice, Graece et Latine (Antwerpen: Plantijn, 1569–1572), Apparatus, deel VIII; Spaans exemplaar (pdf). Vier bladzijden, signaturen †1r–†2v. De praefatio is gedateerd Antuerpiæ, Idib. Ianuariis 1572. De lijst zelf, die op †2v volgt, is hier niet opgenomen.

Transcriptie. Diplomatisch-licht, met dezelfde conventies als bij Montano’s Alia ad lectorem praefatio: lange s als s; æ/œ, & en ę zoals gedrukt; u/v en i/j zoals gedrukt; afkortingen (q;, q., tilde/macron) niet opgelost; geen stilzwijgende correcties. Paginawissels staan tussen vierkante haken met de signatuur. Het Hebreeuws in de lopende tekst is zonder punctuatie weergegeven. Het aanhangsel is in de druk cursief gezet, met enkele woorden in romein; dat onderscheid is in de transcriptie niet bewaard.

Vertaling. Passages over wie wat deed met welke bronnen, en de kernpassages over de dubbele lezing, zijn volledig vertaald, met Latijnse sleutelwoorden tussen haakjes. Paragrafen 1–3 zijn samengevat; die alinea’s zijn grijs en als samengevat gemarkeerd. Het aanhangsel is volledig vertaald. Toevoegingen van de vertaler staan tussen vierkante haken.

Montano, De varia in Hebraicis libris lectione, sig. †1r
†1r
Montano, De varia in Hebraicis libris lectione, sig. †1v
†1v
Slot van de praefatio en begin van de animadversio, sig. †2r
†2r
Slot van de animadversio met Psalm 96, sig. †2v
†2v
Latijn
Nederlands
[†1r]

BENEDICTI ARIÆ MONTANI HISPALENSIS DE VARIA IN HEBRAICIS LIBRIS LECTIONE, AC DE MAZZORETH RATIONE ATQVE VSV,

PRÆFATIO AD LECTOREM.

Benedictus Arias Montanus van Sevilla, Over de afwijkende lezing in de Hebreeuwse boeken en over de werkwijze en het gebruik van de Mazzoreth. Voorrede aan de lezer.

1. Hoe het Hebreeuws bewaard werd

MAGNA olim antiquis Israelitis sacrorum librorum lectionis conseruandæ religio magnaque cura fuit, & ille sibi diuinitus creditus & commendatus thesaurus, in quo vitæ æternæ mysteria continebantur, omni diligentia atq. custodia dignissimus habitus, atque ita conseruari debere creditus est, vt ne quid non verbo tantùm, sed nec minimorū etiam apicum detrimēti in eo fieret, omnibus modis & rationibus fuerit prospectum. Nulla autem eius conseruandæ cōmodior ac certior ratio visa fuit, quàm vt omniū mentibus summo studio assidua lectio, meditatio, recitatio ac pronuntiatio ab ipsa vsque pueritia inita constaret. Hoc enim pacto & librorum incorrupta veritas cōseruari, & sapientiæ in ipsis contentæ maximus vsus percipi potuit; atque Dei mandato obediri, à quo legis & disciplinæ suæ cognitio & cura huiusmodi imposita fuit. Sicut scriptum est: Audi Israel ceremonias & iudicia, quæ ego loquor in auribus vestris hodie, discite ea, ac opere cōplete. [marge: Deut. 5.] Quanquam enim diuinæ legis sacri libri à Mose conscripti in tabernaculi interioris arca religiosissimè seruandi depositi fuerint, multa tamen illorū exemplaria sacerdotum, quibus id munus creditum est, manu aut aliorum opera descripta à sacerdotibus collata & probata, ad lectionis doctrinæ & explicationis, atque omnem publicarum & priuatarum vsum rerum multis ex Israelitico populo fuere: illi enim libri omnibus & pueris & senibus, viris & fœminis legendi propositi sunt, ad quorum normam omnes singulorum vitæ rationes institui debuere. Et nunc audi Israel præcepta & iudicia quæ ego doceo te, vt facias ea, vt viuas, & ingrediens possideas terram, quam Dominus Deus patrum vestrorū daturus est vobis: nō addetis ad verbum quod vobis loquar, nec auferetis ex eo. [marge: Deut. 4.] Custodite mandata Domini Dei vestri, quæ ego præcipio vobis. Ne obliuiscaris verborum quæ viderunt oculi tui, & ne excidant de corde tuo cunctis diebus vitæ tuæ: docebis ea filios & nepotes tuos; & cetera quæ in hanc sententiam plurima Moses illo in loco diuinorum librorum lectionis, ac perpetuæ meditationis & memoriæ commendandæ studio subiungit.

samengevatDe oude Israëlieten waakten er zorgvuldig over dat aan de heilige boeken niets verloren ging, “zelfs niet van de kleinste tittels” (nec minimorū etiam apicum). Het beste middel daartoe was dat iedereen de tekst van kindsbeen af las, overdacht, opzei en uitsprak. Zo bleef de tekst ongeschonden en werd Gods gebod gehoorzaamd. Naast het exemplaar in de ark circuleerden vele door priesters gecontroleerde afschriften. Montano citeert Deut. 5 en 4 (“gij zult aan het woord niets toevoegen en er niets van afnemen”).

2. Waar de schade vandaan kwam

SED cùm Satanæ malitia & callido consilio contentoque conatu sæpe procuratum fuerit, vt hominum animi à sacrorum librorum lectione & meditatione auerterentur, humana etiam nequitia ab honesto labore & studio ad ignauiam & viles curas plerumque degenerans, commoditates multas Satanę crearet, ad id quod cupiebat, obtinendum: accidit aliquando, vt discessione in populo Israelitico facta, & hominibus vitiosa consuetudine corruptis, non modò illud diuinorum oraculorum studium intermissum, atque memoria omnis & exercitatio penè extincta fuerit; sed præter illud sacræ legis primum exemplar, quod in arca seruabatur, vix vnum in omni illa quondam sancta Ierusalem ciuitate huius magni thesauri publico repositorio reperiretur: cuius lectio Scribis, Sacerdotibus & Regibus ipsis omnino peregrina, & ad admirationem vsque obsoleta visa fuit. Quanquam verò illa iam tempestate diuinæ legis exemplaria aliquot Iosiæ regis optimi iussu sacerdotum & scribarum procuratione descripta, & non studiosis modò, sed populo omni fuerint tradita: tamen Israelitarum & Iudæorum rebus non multo pòst labefactatis, hominibusque ipsis longa & miserrima septuaginta annorum seruitute occupatis, fieri non potuit, quin aliquod detrimentum sacris etiam libris allatum fuerit; vel quòd qui antea docti instructique eorū lectione fuerant, inopia & rei familiaris cura importuno & assiduo labore pressi, non possent mentis atque animi contentione omni id studium in sacris libris ponere, quod res ipsa postulabat, vel, quòd amisso iam illius linguæ familiari vsu, atque in peregrini sermonis cōsuetudinem mutato, ille germanus Hebraicorum verborum sonitus minùs rectè exprimi posset ab omnibus, nisi multa cura quā vel continuæ miseriæ tædium nō admitteret, vel etiam antiquioribus hominibus extinctis, qui his superstites manerent posteri in aliena regione & lingua nati atque educati, quicquid in sacris libris legerent, ad familiaris figuram sermonis pronuntiarent. Constat enim apud omnes qui antiquas Hebræorū historias legerunt, Iudæis Hebraicæ linguæ vsum in Chaldaicum primùm sermonem, deinde ex illa captiuitate in patriam restitutis, in Syriacum degenerasse. Cùm verò Hebræi omnes & Chaldæi, atque alij etiam, qui harum nationum linguas, tamen degeneres, retulere, vt Arabes & Syri libros scriptaque omnia sua sine vocalibus scribere consueuerint, atque adeò sacra omnia tum Legis, tum Prophetarum & Psalmorum volumina hanc formam quondam tenuerint; nihil mirandum esset, si vel temporum iniuria, vel huiusmodi tempestatum, in quas populus incidit, causa, vel quorundam librariorum incuria aliquid vitij in scripturam sacrorum voluminum irrepserit, [custos: quod] [†1v] quod postea per doctissimos viros, qualis Esdras, & postea Gamaliel, Iosefus, & Eleazarus, aliique magni nominis fuere, diligenter vt sartum tectum redderetur, fuerit procuratum: ita vt cùm huius linguę vsus non iam vulgaris vt antea, sed inter doctos tantum contineretur, magno studio communiter prospectum fuerit, vt sacra lectio quàm integerrima incorruptissimaque constaret.

samengevatDoor Satans list en menselijke traagheid raakte de studie van de Schrift in verval, tot er buiten het oerexemplaar in de ark nauwelijks één exemplaar in Jeruzalem overbleef [het boek dat onder Josia werd teruggevonden]. Josia liet afschriften maken, maar de zeventigjarige ballingschap bracht opnieuw schade: armoede en zware arbeid, het verlies van het Hebreeuws als spreektaal, dat eerst in het Chaldeeuws en na de terugkeer in het Syrisch “ontaardde”, en een volgende generatie die de tekst naar de klank van haar eigen taal uitsprak. Omdat Hebreeën, Chaldeeën, Arabieren en Syriërs zonder klinkers schreven, is het niet verwonderlijk dat door het onrecht van de tijd (temporum iniuria), door de omstandigheden of door de nalatigheid van sommige kopiisten (librariorum incuria) fouten in de tekst slopen. Die werden later door zeer geleerde mannen als Ezra, en daarna Gamaliël, Josephus en Eleazar, zorgvuldig hersteld (vt sartum tectum redderetur).

Ex horum autem virorū vel collegio vel institutione per discipulos posterioribus sæculis accepta & exculta illum vtilissimum thesaurum ad nostra vsque tempora conseruatum extitisse arbitramur, qui quòd quærentibus varias Hebraicorum Bibliorum quæcunque vnquā fuere, lectiones abundè & fideliter tradat, מסורת hoc est, traditio, vel traditionalis est appellatus, idemq. tanta diligentia olim, tanta cura conseruatus & sedulitate, vt nullam vel minimam in variis exemplaribus discrepantiam admisisse vel à diligētissimo & perspicacissimo alicuius ingenio & iudicio deprehensus vnquam fuerit:

Uit het college of het onderwijs van deze mannen is, naar wij menen, via hun leerlingen in latere eeuwen die zeer nuttige schat (thesaurum) overgenomen, uitgewerkt en tot onze tijd bewaard. Omdat die aan wie ernaar zoekt alle afwijkende lezingen die ooit in Hebreeuwse bijbels hebben bestaan overvloedig en getrouw doorgeeft (abundè & fideliter tradat), heet hij מסורת, dat is overlevering of overgeleverde (traditio, vel traditionalis). Hij is vroeger met zoveel zorg bewaard dat zelfs de nauwlettendste niet de minste afwijking tussen de exemplaren heeft kunnen vinden.

3. De goddelijke voorzienigheid, tegen de morosos calumniatores

in quo duo maxima & cognitu dignissima, atque ad morosos calūniatores redarguendos oportunissima animaduertere est, quæ diuinam prouidentiam sacrorum librorum integritati perpetuò assistentem, probare possunt. Alterum est, ferè omnem librorum varietatem, siue ea ex deprauatione antiquæ pronuntiationis, siue ex librariorū incuria aut inscitia profecta fuerit, in sola Grammatica nonnullarum dictionum scriptura consistere, eamque in punctis, hoc est, vocalibus iis quæ vicinitate quadam ita contiguę sibi sint, vt ab vnius recta pronuntiatione aberrantibus, in aliam ferè deflectendum sit: id quod non huic modò, sed cæteris omnibus linguis accidere, imò vsu venire videmus. Apud Græcos enim α & η, ε & ι, adeò sibi assonæ vocis erant, vt quæ ab aliis per Alpha & Epsilon pronuntiabātur & scribebantur, ab aliis per Ita & per Iota prolata scriptaque constarent; ex quo fonte illæ Græci sermonis varietates, quas Dialectos dicūt, emanarunt. Videmus autem, quotidianoque experimento obseruamus, vnius linguæ homines, qui alienam pronuntiare etiam diligenter studioseque curant, tamen in hanc vocalium vicinitatem à germano sono quàm sæpissimè deflectere. Italus cùm Hispanicum sermonem imitatur, pro señor, signor; pro nuestro, noestro sonat: contrà Hispanus pro Italico signor, suum señor; pro puoco, pôco profert. Quin & in vna eademque lingua in eadem vrbe qui rudius sonant, vt negligentiores aut rusticiores aliquando plures sunt, in hanc assonantiam vocalium plerumque proruunt. Nam vt è patria mea lingua exempla tantùm afferā, cùm possem & ex aliis, quas quoque noui, afferre passim, audimus pro principe, prencipe; pro iustitia, iosticia in Hispanico sermone pronuntiari: & tamen quanquam hæc in vocalibus varietas vel vitio, vel consilio admittatur, dum consonantium præcipuarum expressa constet vis, nullum in significatione detrimentū accipitur. facilè namque cognoscit Italus quid sibi significet Hispanus cùm sic loquitur: señor nuestro. Nulla significationis parte eruditioris pronuntiationis cōpos Hispanus fraudatur, cùm à rusticis audit, Señor prencipe demando iosticia. vt interim omittam quæ plurima Latini de suarum vocalium affinitate & transmutatione etiam notauere, vt de Sylla, Sulla; Vertuno, Vortuno; Mesij, Misij; vestrum, vostrum, & cæteris. Hæc autem quæ in hoc genere producta nobis sunt, eò omnia tendunt, vt ostendamus nullum ferè esse in sacrorum librorum lectione detrimētum sententiæ, vbi varietas tantùm in vocalium vicinitate punctorum aut etiam in quantitate consistit, vt cùm pro lōga, breuis; pro breui, semibreuis in ipso lectionis contextu scripta est; pro a simplici, a cōpositum; pro e, i, pro u, o, vel contrà legitur; vbi litera duplex, hoc est, affecta puncto daghes pro simplici, quam raphen notat, scribitur. Et quidem maxima in his lectionibus varietatis pars in huiusmodi punctorū discrepantia consistit, vt toto huius MAZZORETH, siue variarū lectionum volumine apertissimè demonstrabitur. Sed est etiam aliud varietatis genus in iis consonantibus literis, quæ vel pronuntiationis affinitate, vel figuræ similitudine, quàm proximè aliæ alias referunt. cuius generis sunt אהוי כפת בגד. ח, ר. & aliæ, quarum affinitatem vel in hoc quadrato characterum genere, quo à discessione Israelitarum Iudæi vsi sunt, facile erit cuiuis obseruare: vel in alio illo antiquo, quod commune omnibus Israelitis cùm fuisset, apud Samaritanos est conseruatum, qui illarum literarum ignari non sunt, animaduertere etiam possunt.

samengevatDaarin zijn twee dingen op te merken die, ook tegen de “knorrige lasteraars” (morosos calūniatores), bewijzen dat de goddelijke voorzienigheid de heilige boeken altijd heeft bijgestaan. Het eerste: bijna alle variatie, of ze nu uit verbastering van de oude uitspraak of uit nalatigheid en onkunde van kopiisten voortkomt, betreft alleen de grammaticale spelling, vooral de punten (klinkers) die zo dicht bij elkaar liggen dat men gemakkelijk van de ene in de andere afglijdt. Dat gebeurt in alle talen: Grieks α/η en ε/ι (de dialecten); een Italiaan die Spaans nabootst zegt signor voor señor, noestro voor nuestro, en omgekeerd; in Montano’s eigen land hoort men prencipe en iosticia; en de Latijnen kennen Sylla/Sulla, Vertuno/Vortuno, Mesij/Misij, vestrum/vostrum. Zolang de voornaamste medeklinkers vaststaan, lijdt de betekenis er niet onder. Zo ook in de Schrift: lang voor kort, a voor samengestelde a, e voor i, u voor o, een letter met dagesh voor een met raphe. Het grootste deel van de varianten is van die soort, zoals de hele Mazzoreth laat zien. Een tweede soort betreft medeklinkers die op elkaar lijken door klank of vorm (vel pronuntiationis affinitate, vel figuræ similitudine), zichtbaar in het vierkante schrift en in het oude schrift dat de Samaritanen bewaarden.

4. Een derde, zeldzame soort: echte betekenisverschillen

EST & alia quoque varietas, quæ tametsi rarioribus exemplis deprehendatur, tamen tationis vel negotij afferre legentibus possit, ad germanæ lectionis statuendam rationē: id verò genus est, cùm verba omnino & voce & significatione dissimilia indicantur, alterum in contextu ipso lectionis, alterum in margine annotatum. cuiusmodi illa sunt, ישכבנה ישגלנה ובטחרים ובעפלים quæ admodū rara sunt, pro tantæ horum librorum antiquitatis, & illius gentis, apud quam conseruata sunt, calamitatum ratione penè immensa. Ea verò quæcunque huius generis fuerint, quanquam ex antecedenti & consequenti sententiæ obseruatione dignosci recto iudicio possent, tamē vbi semel olim vel ex traditione, vel ex alio quouis argumento discrepare dicta fuere, tanta religione sunt excepta, vt in Mazzoreth cum aliis omnibus referri debere iudicarentur: neutra enim earum reiicienda, imò vtraque simul & retinenda & componenda visa est. Quanquam enim altera magis sequacem apertamque sententiam redderet, vtraque tamen simul plenā magis & significationis pondere grauiorem reddere cōperiebatur.

Er is nog een andere soort variatie. Die komt in zeldzamer gevallen voor, maar kan de lezer meer twijfel of moeite bezorgen bij het vaststellen van de echte lezing (ad germanæ lectionis statuendam rationē): wanneer woorden worden opgegeven die in klank én betekenis volstrekt verschillen, het ene in de lopende tekst, het andere in de marge (alterum in contextu ipso lectionis, alterum in margine annotatum). Van die aard zijn ישכבנה ישגלנה en ובטחרים ובעפלים. Gezien de grote ouderdom van deze boeken en de haast onmetelijke rampen van het volk dat ze bewaarde, zijn ze uiterst zeldzaam. Hoewel men zulke gevallen met een juist oordeel uit de voorafgaande en volgende zin zou kunnen beslissen, zijn ze, zodra eens door overlevering of op een andere grond gezegd was dat ze verschilden, met zoveel eerbied overgenomen dat men oordeelde dat ze met alle andere in de Mazzoreth vermeld moesten worden. Want geen van beide leek te moeten worden verworpen; beide moesten tegelijk behouden en samengevoegd worden (neutra enim earum reiicienda, imò vtraque simul & retinenda & componenda visa est). De ene gaf weliswaar een vlottere en duidelijker zin, maar beide samen bleken een vollere zin van groter gewicht te geven.

5. De Mazzoreth is overal dezelfde

Hæc, quā exposuimus, omniū in Hebraica lectione varietatē, summa est, quas diligētissimè obseruatas, collectas & enumeratas à multis annis, quorum certa ratio nondum constat, ad nostra vsque tempora in omnibus manusc. Bibliorum exemplaribus, quæ vel in Asia, vel in Africa, vel in Europa sunt, sine vlla discrepantia adscripta, magna cum legentium omniū admiratione visuntur. Neq. enim tantā harū Mazzoreth similitudinē & constantiā manifesto diuinæ prouidētiæ argumēto carere arbitramur, [custos: cùm] [†2r] cùm id in nullis aliis vel Chaldæorum, vel Græcorum, vel Latinorum libris contingere videamus.

Het tweede: dit is het geheel van alle variatie in de Hebreeuwse lezing. Al vele jaren – hoeveel weet men niet zeker – zijn die varianten zeer zorgvuldig waargenomen, verzameld en geteld, en tot onze tijd staan ze in alle handgeschreven bijbelexemplaren, in Azië, Afrika en Europa, zonder enige afwijking bijgeschreven (sine vlla discrepantia adscripta), tot verwondering van alle lezers. Die gelijkheid en standvastigheid van de Mazzoreth is volgens ons een duidelijk bewijs van de goddelijke voorzienigheid, omdat wij dat bij geen andere boeken, Chaldeeuwse, Griekse of Latijnse, zien gebeuren.

6. Ouderdom en Montano’s bronnen

Esse autem & fuisse antiquissimum huius Mazzoreth vsum, atque ab ipsis Israelitarum primis ferè calamitatibus natum, tum res ipsa, quæ ferè, vt diximus, pronuntiationis varietate constat, tum etiam Hebræorum doctorum libri omnes docent, quibus hæc MAZZORETH auctoritas frequenter citatur. Sunt nobis integra Biblia Hebraica manuscripta ante annos, vt scriptura indicat, quadringentos: sunt in Complutensi bibliotheca nostris antiquiora: elegantissima vidimus Bononiæ in Prædicatorum monasterio, & in Canonicorū cœnobio; vidimus Mediolani apud Dominicanos optima & antiquissima exemplaria: in quibus omnibus constantissima & sibi omnino consentiens MAZZORETH adscripta est eadem quæ in Venetis & in Bombergianis codicibus circumfertur.

Dat het gebruik van de Mazzoreth zeer oud is, en vrijwel uit de eerste rampen van de Israëlieten zelf voortgekomen (ab ipsis Israelitarum primis ferè calamitatibus natum), blijkt uit de zaak zelf, die zoals gezegd vooral op uitspraakverschil berust, en uit alle boeken van de Hebreeuwse geleerden, die het gezag van de Mazzoreth vaak aanhalen.

Wij hebben volledige handgeschreven Hebreeuwse bijbels van ongeveer vierhonderd jaar oud, zoals het schrift laat zien (vt scriptura indicat). In de bibliotheek van Alcalá zijn er die nog ouder zijn dan de onze (in Complutensi bibliotheca nostris antiquiora). Zeer fraaie zagen wij in Bologna, in het klooster van de Predikheren en in dat van de Kanunniken; bij de Dominicanen in Milaan zagen wij uitstekende en zeer oude exemplaren. In al deze handschriften is de Mazzoreth bijgeschreven, volkomen standvastig en met zichzelf in overeenstemming (constantissima & sibi omnino consentiens), en wel dezelfde die in de Venetiaanse en Bombergiaanse codices in omloop is (eadem quæ in Venetis & in Bombergianis codicibus circumfertur).

7. Wat Montano in het Apparatus opneemt, en hoe

Hanc autem quòd non minus vtilem quàm cæteræ in aliis linguis variæ lectiones, imò præter cæteras vtilissimam fore arbitraremur, huic sacro Regiorum Bibliorum Apparatui addendam quàm fidelissimè curauimus, addita interpretatione eorum verborum, quæ non Grammatica tantùm ratione, sed significatione ipsa discrepare obseruantur: vt doctus lector, vtraque lectione simul composita, in arcano illo sentētiæ inueniendæ genere exerceatur. ipse enim vltrò vbi hanc rationem inuenerit, planè iudicabit neutram partem esse meritò reiiciendam.

Omdat wij deze Mazzoreth niet minder nuttig, ja veel nuttiger achtten dan de varianten in andere talen, hebben wij er met de grootste zorg voor gezorgd (quàm fidelissimè curauimus) dat zij aan dit heilige Apparatus van de Koninklijke Bijbel werd toegevoegd. Daarbij voegden wij een verklaring (addita interpretatione) van die woorden waarvan men ziet dat zij niet alleen grammaticaal, maar in hun betekenis zelf verschillen (non Grammatica tantùm ratione, sed significatione ipsa discrepare). Zo kan de geleerde lezer zich oefenen in het samenvoegen van beide lezingen (vtraque lectione simul composita) en in het vinden van de betekenis in dat verborgen soort zin (in arcano illo sentētiæ inueniendæ genere). Want waar hij deze werkwijze aantreft, zal hij zelf oordelen dat geen van beide terecht verworpen mag worden.

8. De termen

PORRÒ verba ad indicandam varietatem lectionis, iam inde à principio in Mazzoreth vsurpata sunt כתיב קרי יתיר, quorum illæ significationes sunt: כְּתִיב indicat sic scriptum esse in contextu: קְרִי verò ita legi solere; יתיר autem literam vel punctum præter Grammaticam rationem redundare docet.

Verder zijn om de variatie in lezing aan te geven van het begin af in de Mazzoreth de woorden כתיב קרי יתיר gebruikt. Hun betekenis is: כְּתִיב geeft aan dat het zo in de lopende tekst geschreven staat; קְרִי dat men het zo pleegt te lezen; יתיר leert dat een letter of punt buiten de grammaticale regel overtollig is (literam vel punctum præter Grammaticam rationem redundare).

9. Slot

Hæc igitur quicunque attentè atque æquo animo legerit omnia, intelliget nimirum vel temporum iniuria, vt credere par est, vel Iudæorum inuidia, vt quidam accusare volunt (qui tamen neque auctorem, neque tempus, neque argumentum certum, quamobrem Iudæi id fecerint, indicant) non tantam calamitatem esse allatam, quantam apud huius Mazzoreth antiquissimæ ignaros exclamari audimus.

Wie dit alles aandachtig en onbevooroordeeld leest, zal begrijpen dat, hetzij door het onrecht van de tijd, zoals redelijk is aan te nemen (vt credere par est), hetzij door de afgunst van de Joden, zoals sommigen willen beschuldigen (vel Iudæorum inuidia, vt quidam accusare volunt) – zij die toch auteur noch tijdstip noch enig zeker bewijs aanvoeren waarom de Joden dat gedaan zouden hebben – er lang niet zo’n grote ramp is aangericht als wij horen uitroepen door wie deze zeer oude Mazzoreth niet kennen.

Quod superest, illud est, Christianum omnem lectorem admonere & obsecrare, vt omnibus iis lectionibus, quæ ad diuini verbi explicationem & cognitionem pertinent, vno tantùm pietatis exercendæ & promouendæ studio ductus vtatur; fugiat verò contentionem, cuius nullus vnquam in pietate colenda probatus vsus fuit. Datum Antuerpiæ, Idib. Ianuariis. 1572.

Rest alleen nog elke christelijke lezer te vermanen en te smeken dat hij al deze lezingen, die de uitleg en kennis van het goddelijk woord betreffen, alleen gebruikt uit ijver om de vroomheid te oefenen en te bevorderen; twist moet hij vermijden (fugiat verò contentionem), want die heeft nooit enig nut gehad voor de beoefening van de vroomheid. Antwerpen, 13 januari 1572.

Aanhangsel: De Psalterii Anglicani exemplari animadversio

BENEDICTI ARIÆ MONTANI DE PSALTERII ANGLICANI EXEMPLARI ANIMADVERSIO.

Opmerking van Benedictus Arias Montanus over het exemplaar van het Engelse Psalter.

CVM in disciplinarum ac scientiæ rationibus componendis nihil magis incommodum sit, quàm vt incerta pro certis habeantur, lectorem admonendum duximus, non omnia, quæ aliquando commendantur manuscripta exemplaria, eam mereri fidem, quam ex commendantium auctoritate æstimari oportuerat. id cùm frequenti iam exemplo in aliis libris deprehenderimus, in vno Anglicano Psalterio Hebraicis characteribus manuscripto manifestè indicare possumus, quod exemplaris correctissimi & antiquissimi nomine, à doctissimo in nostra ætate scriptore, ac præcipuæ in Ecclesia dignitatis viro, nobisque nō vulgariter amico, in libro à se composito De optimo genere interpretandi scripturas, impensè laudatur:

Omdat bij het opbouwen van wetenschap niets hinderlijker is dan onzekere zaken voor zeker te houden, hebben wij gemeend de lezer erop te moeten wijzen dat niet alle handschriften die soms worden aangeprezen, het vertrouwen verdienen dat men op gezag van wie ze aanprijzen zou geven. Dat hebben wij al vaak bij andere boeken vastgesteld; aan één Engels Psalter in Hebreeuwse letters (Anglicano Psalterio Hebraicis characteribus manuscripto) kunnen wij het duidelijk laten zien. Het wordt als zeer correct en zeer oud exemplaar (exemplaris correctissimi & antiquissimi nomine) uitbundig geprezen door een zeer geleerd schrijver van onze tijd, een man met een hoge waardigheid in de Kerk en ons niet weinig bevriend (nobisque nō vulgariter amico), in zijn boek De optimo genere interpretandi scripturas [Lindanus].

eo enim in libro cùm auctor contendat, multa in Bibliis Hebraicis loca esse deprauata & corrupta, Iudæorum (vti dici solet) malitia; id quàm diligentissimè videtur astruere ex fide vetustissimi exemplaris Psalterij, quod magno in pretio haberi in Anglia dicit, idque sancti Augustini Archiepiscopi quondam Cantuariensis fuisse ait: in eoque multa esse correcta, quæ in aliis Bibliis corrupta sunt, vt quòd Ierusalem perpetuo scribatur & non Ierusalaim. vt in omnibus legitur aliis, atque vt verè vocabatur ciuitas illa Ierusalaim, sicut à nobis in Geographia est demonstratum. (Sed de hoc nomine Ierusalem, alio in loco affirmat auctor idem magis quàm in illo libro) Deinde verò vnum affert locum ibidem, vt ait integre conseruatum, in cæteris verò mutilū, ex Psalmo decimotertio, in quo quosdā versus esse ait, qui in aliis non sunt. קבר פתוח גרונם לשונם יחליקון sic enim ipse locum refert, cum cæteris vsque ad הלא ידעו כל פועלי און

In dat boek betoogt de auteur dat veel plaatsen in de Hebreeuwse Bijbel bedorven en vervalst zijn (deprauata & corrupta), door de boosheid van de Joden, zoals men pleegt te zeggen (Iudæorum … malitia). Dat lijkt hij zo zorgvuldig mogelijk te willen staven met het gezag van een zeer oud exemplaar van het Psalter, dat volgens hem in Engeland in hoog aanzien staat en ooit van de heilige Augustinus, aartsbisschop van Canterbury, zou zijn geweest. Daarin zou veel verbeterd zijn wat in andere bijbels bedorven is: zo zou er steeds Ierusalem staan en niet Ierusalaim, zoals in alle andere, terwijl de stad in werkelijkheid Ierusalaim heette, zoals wij in de Geographia hebben aangetoond. (Over die naam Ierusalem beweert dezelfde auteur elders overigens meer dan in dat boek.) Vervolgens voert hij daar één plaats aan die, zegt hij, ongeschonden bewaard is en in de andere exemplaren verminkt: uit Psalm 13, waarin volgens hem enkele verzen staan die elders ontbreken. Zo geeft hij de plaats: קבר פתוח גרונם לשונם יחליקון [“een open graf is hun keel, met hun tong vleien zij”], met de rest tot הלא ידעו כל פועלי און [“weten zij dan niet, allen die onrecht doen”].

qui quidem versus præterquàm quòd nouitatem linguæ & styli à Psalterij phrasi alienam his qui illius linguæ gustum aliquem habent, manifestè prodant; præter inauditum in sacris libris ac superstitiosum diuino iudicio verbum מזל רע planè rabbinicum in illos versiculos nescio quo consilio inductum, præter ineptam versiculorum illorum, & à cæteris psalmi carminibus dissonantem structuram, præter hæc, inquam, omnia, non magis mihi probare videntur exemplaris ipsius antiquitatem & auctoritatem, quàm innumera alia loca in eodem libro deprauata ab ipso primo psalmo ad vltimum vsq;, è quorum numero vnus ille est, quem in Psalmi nonagesimi sexti decimo versu: Dicite in gentibus quia Dominus regnauit. Auctor ille desiderari ait, videlicet à ligno. vt sit hemistichiū: Dicite in gētibus quia Dominus regnauit à ligno: partē enim illam à ligno Iudæorum studiosa fraude abscisam olim fuisse quidam aiunt: eiusque assertionis testem vnicum Iustinum martyrem Græcum auctorem citant.

Die verzen verraden voor wie enig gevoel voor die taal heeft al duidelijk een nieuwheid van taal en stijl die vreemd is aan de zegswijze van het Psalter; verder bevatten ze een in de heilige boeken ongehoord en, gemeten aan het goddelijk oordeel, bijgelovig woord, מזל רע [“kwaad gesternte”], volstrekt rabbijns (planè rabbinicum), dat ik weet niet met welke bedoeling in die versjes is gebracht; en ze hebben een onhandige bouw die vloekt met de rest van de psalm. Maar dat alles, zeg ik, pleit niet méér voor de ouderdom en het gezag van het exemplaar dan de talloze andere bedorven plaatsen in hetzelfde boek, van de eerste psalm tot de laatste. Een daarvan is de plaats in Psalm 96, vers 10: Dicite in gentibus quia Dominus regnauit. Daar zou volgens die auteur à ligno ontbreken, zodat de halve verszin zou luiden: Dicite in gentibus quia Dominus regnauit à ligno [“zegt onder de volken: de Heer is koning geworden vanaf het hout”]. Dat stuk à ligno zou, zeggen sommigen, ooit door opzettelijk bedrog van de Joden zijn weggesneden (Iudæorum studiosa fraude abscisam); als enige getuige voor die bewering noemen zij de Griekse auteur Justinus martelaar.

Cùm verò ad huius sacri Bibliorum operis instructionem nihil non conquirendum, nulli difficultati vel tempori, aut loco cedendum duxerimus, atque varia Hebraica, Græca, Chaldaica & Latina exemplaria (Deo nostros conatus promouente) comportauerimus; nacti etiam sumus illum ipsum codicem Psalterij Anglicani appellati, quem Iohannes Clemens doctissimus ac pientissimus ex Thomæ Mori familia possidebat; is enim & optimi exemplaris Pentateuchi Græci & Psalterij huius nobis copiam fecit. Sed cùm Psalterium videremus, nihil minus, quàm quod sperabamus, reperimus. Cùm primis enim neque liber antiquus est, neque ab aliquo, qui [custos: Hebraicam] [†2v] Hebraicam linguam tenuerit, rectè descriptus; verùm à scriba Latinas proximè præteriti æui literas pingendi non imperito, octoginta vel ad summum centum ab hinc annis depictus, breuis codex in membranis, charactere Hebraico quidem, verùm imitatione magis ac pingendi peritia, quàm legendi notitia relato, adeò corruptè descriptus, vt vix vllum verbum integritatem suam retinere videatur. Habet nonnullorum Psalmorum Latinam interpretationem non nostram vulgatam, sed mixtam quandā cum disiunctionibus vel, vel, vel, & annotatiunculas ex variis expositoribus breues, illum Iacobi de Valentiā stylum redolentes.

Omdat wij voor de inrichting van dit heilige bijbelwerk niets ongezocht wilden laten en voor geen moeite, tijd of plaats wilden wijken, en met Gods hulp allerlei Hebreeuwse, Griekse, Chaldeeuwse en Latijnse exemplaren hebben bijeengebracht (comportauerimus), hebben wij ook de codex zelf in handen gekregen (nacti etiam sumus) van het zogenaamde Engelse Psalter, dat de zeer geleerde en vrome Iohannes Clemens [John Clement] uit de kring van Thomas More (ex Thomæ Mori familia) bezat. Hij heeft ons immers zowel een uitstekend exemplaar van de Griekse Pentateuch als dit Psalter ter beschikking gesteld (nobis copiam fecit). Maar toen wij het Psalter zagen, vonden wij niets minder dan wat wij hoopten. In de eerste plaats is het boek niet oud, en ook niet correct afgeschreven door iemand die Hebreeuws kende. Het is een klein codexje op perkament, tachtig of hoogstens honderd jaar geleden geschilderd (depictus) door een schrijver die bedreven was in het tekenen van Latijnse letters van de vorige eeuw; in Hebreeuws schrift weliswaar, maar meer door nabootsing en tekenvaardigheid dan uit leeskennis weergegeven, en zo corrupt afgeschreven dat nauwelijks één woord ongeschonden lijkt. Het heeft bij enkele psalmen een Latijnse vertaling, niet onze Vulgaat maar een gemengde, met alternatieven “vel, vel, vel”, en korte aantekeningen uit verschillende uitleggers, die naar de stijl van Jacobus de Valencia rieken.

Cùm puerilem omnino rem esse deprehendissem, tamen ad nonagesimumsextum Psalmum me contuli; ibi non modò non reperi illud testimonium à ligno; verùm totum illum dimidium versum desideraui, videlicet, Dicite in gentibus quia Dominus regnauit: & tamen in toto libro quanquam plura verba & integræ sententiæ desiderentur, nihil tamen deest, quod scriptum antea fuerit: constat enim integra & continuata scriptura, eaque (vti diximus) pene recens, vocalia puncta à vigesimo quinto Psalmo & vltrà ex eodem atramento, quo literæ: eodemque tempore facta, ab initio verò libri ad xxv. vsque Psalmum, præter atramentum, minio obducta aut viridi colore, accentus nulli, quibusdam in locis Raphe satis crebra, quæ accentus speciem minus diligenter intuentibus præbent: Capitales literæ aliquot in Psalmorum initiis aureæ, rubræ aliæ, virides quædam, ex heliotropio purpureæ multæ; quæ tamen omnes Latinam magis quàm Hebræam referunt formam. Quod ad antiquitatem attinet, sciunt Philosophi ac Pictores Heliotropij herbæ color quātam ætatem ferre valeat; rarissimè enim centesimum integer attingit annū: sed longè clariùs recentem penè codicem scriptura ipsa & atramentum indicat. Vt verò antiquorum ac diligenter scriptorum exemplarium fidem sanctam, ita huiusmodi nullam esse oportuit, quamquam mille reperta essent, nedum vnius adeo noui, adeoque inepti.

Hoewel ik inzag dat het een volstrekt kinderachtige zaak was, ben ik toch naar Psalm 96 gegaan. Daar vond ik niet alleen dat getuigenis à ligno niet, maar miste ik die hele halve verszin, namelijk Dicite in gentibus quia Dominus regnauit. En toch ontbreekt er in het hele boek, hoewel er meerdere woorden en hele zinnen ontbreken, niets wat er eerder geschreven had gestaan: het schrift loopt immers ongeschonden en doorlopend door, en is, zoals gezegd, bijna nieuw. De klinkerpunten zijn vanaf Psalm 25 met dezelfde inkt als de letters en tegelijk aangebracht; van het begin tot Psalm 25 zijn ze behalve met inkt met menie of groen overtrokken. Accenten zijn er niet; op sommige plaatsen staat vrij vaak een raphe, die wie minder goed kijkt voor accenten kan houden. Enkele hoofdletters aan het begin van de psalmen zijn van goud, andere rood, sommige groen, vele purper van heliotroop; maar alle hebben eerder een Latijnse dan een Hebreeuwse vorm. Wat de ouderdom betreft: filosofen en schilders weten hoe lang de kleur van het heliotroopkruid meegaat; zelden haalt ze ongeschonden de honderd jaar. Maar veel duidelijker wijzen het schrift zelf en de inkt erop dat de codex bijna nieuw is. Zoals het gezag van oude en zorgvuldig geschreven exemplaren heilig is, zo zou dat van zulke exemplaren nihil moeten zijn, ook al vond men er duizend, laat staan van één enkel, zo nieuw en zo onbeholpen.

Quòd Sancto Augustino liber adscribatur, sic res habet: In postremis membranis vacantibus voculæ quædam scriptæ eo modo sunt, quo scribere solemus, vbi calamum temperantes experimur, sed à scriptore literas pingendi rudissimo, inter alia verba illa bis posita sunt Hic liber S̄ti Augu⁹ Cantuᵉ. liber S̄ti Augu⁹ Canᵗ: atque ille quisquis fuit scriptor, vel alius, cultello abrasit ex priori loco S̄ti Augu⁹ Cantu͂: & in posteriori cæteris abrasis reliquit illud liber sa: ita tamen abrasit, vt obiecta luci membrana lectionem integram prodat; namq; atramentum tenacius hæserat, quàm vt ille delere potuerit, aut voluerit fortasse. Hinc scilicet æstimatio et auctoritas libro facta est: clarè enim legitur in posteriori loco Liber Sa. reliqua ad lucem in rasa membrana leguntur. Est deinde semiversiculus ex eodem charactere subiectus qui rhythmicè respondet ad illud Liber sa. sed litera est nescio qua. Hæc codicis antiquitas maiestasque est.

Dat het boek aan de heilige Augustinus wordt toegeschreven, zit zo. Op de laatste lege bladen staan enkele woordjes geschreven zoals wij plegen te doen wanneer wij een pen uitproberen, maar door een schrijver die zeer onbedreven was in het tekenen van letters. Daartussen staan tweemaal de woorden Hic liber S̄ti Augu⁹ Cantuᵉ. en liber S̄ti Augu⁹ Canᵗ [“dit boek is van Sint-Augustinus te Canterbury”]. Die schrijver, wie hij ook was, of een ander, heeft op de eerste plaats S̄ti Augu⁹ Cantu͂ met een mesje weggeschraapt, en op de tweede alles behalve liber sa; maar zo dat het perkament, tegen het licht gehouden, de volledige lezing prijsgeeft, want de inkt zat vaster dan dat hij hem kon, of misschien wilde, verwijderen. Daaruit is het aanzien en gezag van het boek ontstaan: op de tweede plaats leest men duidelijk Liber Sa., de rest leest men tegen het licht op het geschraapte perkament. Daaronder staat in hetzelfde schrift nog een halve versregel die op Liber sa. rijmt, maar in een schrift dat ik niet thuis kan brengen. Dat is de ouderdom en majesteit van de codex.

Porrò idem liber vt sese habet, multis hic Antuerpiæ doctis & Hebraicarum literarum peritis ostensus est: redditusque à nobis Clementi ad quem pertinebat: sed eo vita defuncto, postea ad nos est rursus allatus atque in bibliotheca nostra collocatus. Vt verò totius rei breue specimen exhiberemus quod ad cætera æstimanda satis esse posset, eum ipsum nonagesimumsextum Psalmum fidelissimè ad illam fidem descriptum animaduersioni huic nostræ adprimendum curauimus. videat lector quantum cum veritate Hebraica, & quantum etiam cum vulgata nostra versione quadret.

Hetzelfde boek is, zoals het is, hier in Antwerpen aan vele geleerden en kenners van het Hebreeuws getoond, en door ons teruggegeven aan Clemens, aan wie het toebehoorde; maar na zijn dood is het opnieuw bij ons gebracht en in onze bibliotheek (in bibliotheca nostra) geplaatst. Om van het geheel een korte proeve te geven die volstaat om de rest te beoordelen, hebben wij Psalm 96 zelf, zeer getrouw naar dat exemplaar afgeschreven, bij deze opmerking laten afdrukken. Laat de lezer zien hoezeer die strookt met de Hebreeuwse waarheid, en ook met onze Vulgaatversie.

Psalm 96 uit het exemplaar van Clemens

PSALMVS XCVI.

Ex Clementis Angli exemplari descriptus.

[Hebreeuwse tekst met de fouten van het handschrift: zie het facsimile hieronder.]

Principium versiculi 10. deest, nempe [Hebr.] &c. Dicite in Gentibus, quia Dominus regnauit.

[marge:] a alia exempl. ליום · b alias לחצרותיו Vetus interpres: In atria eius.

Psalm 96. Afgeschreven naar het exemplaar van Clemens Anglus.

Het begin van vers 10 ontbreekt, namelijk [Hebr.] enz. “Zegt onder de volken: de Heer is koning geworden.”

Kanttekeningen: a. ander exemplaar: ליום; b. elders: לחצרותיו; de oude vertaler: “in zijn voorhoven”.

Psalm 96 zoals Montano hem uit het Engelse Psalter liet afdrukken
Psalm 96 “ex Clementis Angli exemplari descriptus” (†2v). Klik voor volle grootte.

Opmerkingen

Signaturen en datum

Lezingen (zoals gedrukt, niet gecorrigeerd)

Interpretatie