← Antwerpse Polyglot

Plantijns Vatable-bijbel (Estienne 1557)

Nota's over een gecorrigeerd/gecensureerd werkexemplaar van Robert Estiennes Latijnse bijbel (Genève 1557), Museum Plantin-Moretus R 31.4. Inclusief de correspondentie over Plantijs plan om deze bijbel ook zelf uit te geven 1568–1575. Foto’s en onderzoek Dick Wursten (2011/2026)

Het exemplaar

Het Plantin-Moretusmuseum bewaart een exemplaar van Robert Estiennes Latijnse bijbel (Genève 1557), die gewoonlijk de 'Vatable-bijbel' wordt genoemd vanwege de aantekeningen die aan deze Royal Lecturer (Hebreeuws) worden toegeschreven (Zie Dick Wursten 2012). Plantijn heeft de Leuvense theologen (Harlemius, maar ook Lindanus wordt genoemd als betrokken) gevraagd om het exemplaar te censureren. Dat is positief verlopen. Hij heeft toestemming om te drukken. De correcties zijn aangeduid in het exemplaar (ze zijn niet enkel censuur, ook verbeteringen van Pagnini). Het bevat tevens een ingevoegd/ingekleefd handschriftelijk memorandum met instructies voor druk en voorwoord van Plantijn zelf. Er staan aantekeningen op de titelpagina, en gerichte doorhalingen in voorwoord en annotaties. Plantijns correspondentie bevestigt het project van 1568 tot minstens 1575.

Aantekeningen op de titelpagina

Boven de gedrukte titel staat, vermoedelijk in de hand van het memorandum, een nieuwe titel: Vetus Testamentum. Als die lezing klopt, was alleen het Oude Testament gepland en viel Bèza’s NT weg (dit klinkt als een vrij logische hypothese, want het tweede was niet echt meer denkbaar).

Een scherpe opname van beide marges is nodig voor een echte transcriptie.

Titelpagina Estienne 1557 met handgeschreven aantekeningen
Afb. 1. Titelpagina (Oliva Rob. Stephani, 1557) met de handgeschreven titel “Vetus Testamentum” en kantnotities rechts.

Het ingevoegde memorandum

Het memorandum, ingeplakt vóór de titelpagina, geeft de drukker instructies in twee delen: eerst de typografische hiërarchie, daarna de inhoud van een nieuw voorwoord “sub nomine Typographi”. De lezing hieronder is genormaliseerd en voorlopig: de hand is lastig en de foto toont het blad schuin. Ze moet aan het origineel worden gecontroleerd.

Het ingevoegde memorandum
Afb. 2. Het memorandum, ingeplakt vóór de titelpagina. Bovenaan schemert de titelpagina door.

Eerste deel: typografische instructies

Textus veteris sive ecclesiasticae editionis imprimatur [maioribus?] literis […] exemplar quod hic in minoribus literis expressum est, quia castigatissimum est [?] textus. Sed translatio [?] Santis Pagnini sive nova ex Hebraeo cum suis annotationibus [minori?] charactere imprimatur. Voces Hebraicae quae passim in annotationibus reperiuntur […] quae litteris Hebraeis constant, habeant sua puncta, [quanquam?] consultius foret characteribus latinis easdem voces exprimere.

Kantnotitie in lichtere inkt: “eandem rationem […] et alibi fiat [?]”.

Vertaling (voorlopig): De tekst van de oude of kerkelijke editie (de Vulgaat) moet in grotere letter worden gedrukt […], volgens het exemplaar dat hier in kleinere letter staat, omdat het de meest gezuiverde tekst is. De vertaling van Santes Pagnini, de nieuwe uit het Hebreeuws, moet met haar annotaties in kleinere letter worden gedrukt. De Hebreeuwse woorden die overal in de annotaties staan, moeten in Hebreeuwse letters hun vocaaltekens krijgen, al zou het raadzamer zijn dezelfde woorden in Latijnse letters weer te geven.

Tweede deel: het nieuwe drukkersvoorwoord

[Necessaria?] etiam erit sub nomine Typographi praefatio huius vel similis argumenti: […] [ecclesiam?] […] Concilii Tridentini. Deinde adiiciet quomodo […] doctissimorum Theologorum Lovaniensium [?] […] Biblia repurganda susceperunt, et […] vel indicanda restituerunt, quae etiam separatim singula inscripserunt, et typographicos et minutissimos errores correctores emendarunt. Quorum […] incredibili industriae accessit [?] […] facultatis iudicium et approbatio, […] censura singulorum locorum […] qui libros visitandi et approbandi munus habet. Item adiiciet de veteris interpretationis […] authoritate ex canone Concilii Tridentini. Postea de nova ex Hebraeo translatione ac de annotationibus additis, quod […] appositae sint ut textus ecclesiasticus illustretur, et magno […] ex piorum doctissimorum Hebraeorum commentariis selectae sint, et nihil Iudaismi sapiunt, sed tantum quae ad veritatem ecclesiasticam conferunt […]; ut quidquid […] magno et longo labore […] quaeri posset, hic ad manum inveniatur. Possit [?] adiicere […] in Hebraicis […] puncta […] ratione […] latinis […] Poterit etiam alia quae occurrent [?] in praefatione commemorare.

Inhoud (samenvatting, geen vertaling): het voorwoord moet onder de naam van de drukker verschijnen en verwijzen naar het Concilie van Trente. Het moet vertellen dat geleerde Leuvense theologen de bijbel hebben gezuiverd en elk punt afzonderlijk hebben genoteerd, dat correctoren de drukfouten hebben verbeterd, en dat de faculteit en de boekvisitator hun goedkeuring gaven. Verder moet het het gezag van de Vulgaat onderbouwen met de canon van Trente (sessie IV). Ten slotte moet het de nieuwe vertaling en de noten verdedigen: ze verhelderen de kerkelijke tekst, zijn ontleend aan vrome en geleerde hebraïsten, “nihil Iudaismi sapiunt” en besparen de lezer veel zoekwerk.

Open punt: “Lovaniensium” is een onzekere lezing, maar brief 615 aan Sirleto (1575) bevestigt dat de Leuvense theologen de Vatable-bijbel zuiverden.

Markeringen in Estiennes voorwoord

Estiennes voorwoord “Pio & vere Christiano lectori” is op beide pagina’s met één lange diagonale haal doorgestreept. Boven de eerste pagina staat “praefatio mutanda” en rechts “omittenda” (mogelijk voorafgegaan door “d[ele]”). Dat sluit aan op het memorandum, dat een nieuw voorwoord onder de naam van de drukker voorschrijft. Binnen de doorgehaalde tekst zijn passages onderstreept of met “//” gemarkeerd. Die markeringen wijzen aan wat een nieuw voorwoord anders moest presenteren.

Estiennes voorwoord, eerste pagina
Afb. 3. Voorwoord “Pio & vere Christiano lectori”, eerste pagina: “praefatio mutanda”, “omittenda”, diagonale haal en onderstrepingen.
Estiennes voorwoord, tweede pagina
Afb. 4. Voorwoord, tweede pagina: “//” bij Bèza en Baduel, onderstreept “vt tum ferebant tempora”.
Plaats Gedrukte tekst (zoals gedrukt) Markering
Kop Pio & vere Christiano lectori Rob. Ste-/phanus gratiam et pacem a Deo patre per Iesum Christum. “//” bij “Rob. Ste-”; “praefatio mutanda”, “omittenda”
Pagnini’s annotaties Venerunt etiam in manus nostras eiusdem Sanctis in Vetus testamentũ annotationes onderstreept
Vatable (1) Nam quum illum Franciscũ Vatablum, tanto tempore Lutetiae tanta cum hominum admiratione literas Hebraicas professum onderstreept (“quum illum Franciscũ Vatablum”)
Vatable (2) eius quoque labore magnũ huic trãslationi adiumentum attulimus onderstreept
Vatable (3) adeo vt illius interpretationis inchoatae atque rudis expolitio huic vni Vatablo accepta ferri debeat onderstreept (“Vatablo accepta”)
NT van Bèza Quod autem ad Nouum testamentum attinet, Theodori Bezae interpretationem excudimus onderstreept, “//” in de marge
Apocriefen In transferendis autem Apocryphis libris suam nobis operam nauauit Claudius Baduellus onderstreept, “//” in de marge
Indices Pro Indicibus duobus in Vtrunque testamentum, quos aliquando Bibliis postposueramus, vt tum ferebant tempora onderstreept (“mus, vt tum ferebant tempora”)

Het patroon: Pagnini en Vatable, katholieke autoriteiten, worden gemarkeerd als bruikbaar voor het nieuwe voorwoord. Estienne, Bèza en Baduel moeten uit beeld verdwijnen. De toespeling “vt tum ferebant tempora” verwijst naar Estiennes Parijse periode.

Noot bij de transcriptie: de tildes (ũ = um/un) en de lange s zijn hier vereenvoudigd weergegeven, behalve waar ik ze van de foto overnam. Een diplomatische weergave vereist controle aan het origineel.

Ingrepen in de annotaties (Psalmen)

In de gefotografeerde Psalmpagina’s zijn de ingrepen spaarzaam en gericht. Ze treffen Estiennes eigen stem en drie dogmatisch gevoelige thema’s: genade, verdienste en de nederdaling ter helle. De bijbeltekst (vetus en nova) blijft overal ongemoeid. De drukteksten hieronder zijn naar foto getranscribeerd en moeten aan het origineel worden gecontroleerd.

Ps 1:2 (fol. 317): de noot over Iehoua

De hele noot is doorgehaald: een diagonale haal, het lemma doorgestreept en een verticale streep rechts als afbakening.

Ps 1, fol. 317
Afb. 5. Begin van de Psalmen (fol. 317): de doorgehaalde noot over Iehoua onderaan.

Iehouae יהוה Hoc nomen superstitiosi Iudaei pridem ineffabile fecerunt: legentes אדוני, id est Dominus, vbicunque in Scripturis habetur יהוה, quos Graeci & Latini postea sequuti sunt. Verum ipse Dominus quid hoc nomine intelligi vellet, satis expressit, quum rogatus à Mose nomen, respondit, אהיה אשר אהיה. i. Sum qui sum. […] Exod.3.c.14. Quibus verbis apertè significat Existenti nomen sibi esse […] Propterea quidam pro eo vertũt Existens. Alii, [gr.], quod nomen Graecis à se & per se existentẽ significat. Nonnulli nomen ipsum IEHOVA non mutant: nec ipse etiã Sanctes in suis annotationibus manu scriptis, quas apud me asseruo: quos & sequuti sumus.

De vertaling zelf blijft Iehoua lezen; alleen de verantwoording verdwijnt. De noot is om twee redenen kwetsbaar. Ze suggereert dat de Kerk (“Latini”) een joods bijgeloof overnam. En ze bevat Estiennes eerste persoon (“quas apud me asseruo”).

Ps 3:9 (fol. 318): kantsamenvatting

Solius Dei est liberatio.

Doorgestreept met “//”. De tekst Iehouae est salus blijft staan. Het exclusieve “solius” raakt aan solus Deus / sola gratia.

Ps 4:7 (fol. 318): kanttekening

Rechts naast de noot bij “Quis videre faciet nos bonum” staat een handgeschreven woord, [caut(e)? / tant(um)?]. In de noot is een woord onderstreept (“dicat”?). Dit lijkt een aandachtspunt, geen schrapping.

Ps 3–4, fol. 318
Afb. 6. Ps 3–4 (fol. 318): doorgestreepte kantsamenvatting “Solius Dei est liberatio” en de kanttekening bij de noot op Ps 4:7.

Ps 16:2 (fol. 5): kantsamenvatting

De kantsamenvatting bij “bonum meum non ad te peruenit” is met “//” doorgehaald. Voorlopige lezing: [Iustitia? mea? … nihil? … Deo?]. Als die lezing klopt, gaat het om een anti-verdienstelijke formulering: onze goedheid bereikt God niet.

Ps 14–16, overzicht
Afb. 7. Ps 14–16, linkerpagina (foto 90° gedraaid voor de leesrichting).
Ps 16, fol. 5
Afb. 8. Ps 16 (fol. 5): doorgehaalde kantsamenvatting bij v. 2 en het zwartgemaakte woord in de noot bij v. 10.

Ps 16:10 (fol. 5): één woord zwartgemaakt

[Vi]dere corrup. לראות שחת videre foueam. i. non […] [commore]tur in fouea sepulchro, & sentiat corruptionẽ […] Repetitio est […] [Dere]linqui in inferno, & Videre corruptionẽ, idem significat. […] Hic locus impletus est in Salua[tore] nostro, vt Act.2.e.31, & 13.e.34. citatur ab Apostolis Petro & Paulo […]

Detail Ps 16:10
Afb. 9. Detail van de noot bij Ps 16:10: het zwartgemaakte “sepulchro”.

Het zwartgemaakte woord lees ik als “sepulchro”; de lange s, de p en “-ulchro” zijn nog herkenbaar. De noot stelt derelinqui in inferno gelijk aan videre corruptionem. Glosseer je fouea met sepulchrum, dan wordt infernus “het graf”. Dat is de reformatorische lezing tegen de descensus ad inferos. De censor laat “idem significat” staan en schrapt alleen het woord dat de gelijkstelling expliciet maakte.

Plantijns correspondentie

De Correspondance de Christophe Plantin (ed. Rooses/Denucé) volgt het project van 1568 tot minstens 1575. Al in juni 1568 bezit Plantijn een gecorrigeerd exemplaar dat hij wil uitgeven. In juli 1569 meldt Portonariis dat hij de bijbel in Salamanca laat corrigeren en vraagt hij Plantijn naar druk en prijs. Plantijn betaalde de correctie zelf (“nostris sumptibus”). Begin 1573 lag het gecorrigeerde exemplaar klaar, maar de uitgave bleef liggen. In 1575 correspondeerde Plantijn er nog over met Lindanus.

Nr. Vindplaats Datum Afzender → ontvanger Relevantie
132 vol. 1 14 juni 1568 Plantijn → Mathias Gast Portonariis zwijgt over de Estienne/Vatable-bijbel; Plantijn heeft zelf “un exemplaire corrigé” en wil het uitgeven
179 vol. 2, p. 60 juli 1569 Portonariis → Plantijn licentie en privilege van de Inquisitie; correctie door de theologen van Salamanca bijna klaar; vraagt Plantijn naar letter, oplage en prijs
461 vol. 3, p. 306 31 januari 1573 Plantijn → Alan Cope “Biblia Vatabli … nostris sumptibus … correcta et emendata” ligt klaar; uitstel door geldgebrek
615 vol. 4, p. 259 9 april 1575 Plantijn → Guglielmo Sirleto Vatable-bijbel “a Theologis ipsis Lovaniensibus in Veteri quidem Testamento repurgata”; vraagt Sirleto om vergelijkbare commentaren op het NT
643 vol. 4, pp. 307–310 13–14 augustus 1575 Plantijn → Benito Arias Montano drie Pagnini-exemplaren; het derde, Estienne in folio met Vatable, “a facultate Lovaniensi correctum”, met privilege voor Plantijn
664 vol. 5, pp. 38–48 29 oktober 1575 Plantijn → Benito Arias Montano Lindanus’ “ultimæ litteræ de Bibliis Vatabli” nog onbeantwoord; geschil over een Hebreeuws woord in zijn boek over Ps 118; Plantijn laat Lindanus op eigen kosten weerleggen

Nummers en delen volgens Rooses/Denucé. Brief 179 is geen brief van, maar aan Plantijn.

Over de identificatie van de Biblia Vatabli in de noten van de editeur: de noten bij brief 132 (vol. 1) en 461 (vol. 3) geven “Genevæ, Rob. Stephanus, 1567”; die datering kan niet kloppen, want Robert Estienne stierf in 1559. De noot bij brief 664 (vol. 5) noemt de Parijse uitgave van 1545, de eerste druk van deze bijbel. Het exemplaar dat Plantijn liet corrigeren, en dat hier gefotografeerd is (R 31.4), is de druk van 1557: de laatste Estienne-druk, het “postremum” gedrukte exemplaar uit brief 643.

Brief 132, Plantijn aan Mathias Gast, 14 juni 1568 (vol. 1)

Brief 132 aan Mathias Gast, 1568
Afb. 10. Correspondance de Christophe Plantin, brief 132 aan Mathias Gast, vol. 1.

132. — Plantin à Mathias Gast.

Mathias Gast. Le 14 juin 1568.

J’ay receu les lectres et livret du Signeur Michel de Venegas, lequel (nonobstant que je n’aye loysir de luy rescrire présentement) j’espère d’imprimer selon qu’il me l’ordonne. Gaspar de Portonariis ¹ est ici et a achepté quelque nombre de livres de moy, mais il ne m’a rien parlé de la Bible de Robert Estienne avec les annotations de Vatable ², mais bien en ay je un exemplaire corrigé, que j’espère mectre en lumière, au plus tost que j’en auray le moyen. Je vous envoyeray les livres par vous demandés, ainsi que l’ordonnés, avec ceux de Birckman, et suivray vostre ordre, n’envoyant rien qui ne soit bien catholique et ne le voudrois pas aussi autrement. La Summa texte sera, Dieu aidant, achevée d’imprimer dedans 5 ou 6 semaines du jourd’huy. Que si en voulés quelque nombre, ordonnés argent par deçà, et je vous en feray prix autant raisonnable qu’il me sera possible. Et sur ce, me recommandant.....

Noten van de editeur:

  1. Gaspar de Portonariis, de Lyon, libraire en Espagne.

  2. Biblia sacra latina cum notis Fr. Vatabli. (Genev[ae]) Rob. Stephanus, 1567, 2 vol. in-fol.

Transcriptie zoals gedrukt. De tweede regel (“Mathias Gast. Le 14 juin 1568.”) staat er zo; de uitgang van “Genev[ae]” is in de scan beschadigd.

Lezing: in juni 1568 is Portonariis in Antwerpen en koopt hij boeken bij Plantijn, maar hij spreekt niet over de Vatable-bijbel. Plantijn bezit dan al “un exemplaire corrigé” dat hij zo snel mogelijk wil uitgeven. Het Antwerpse project gaat dus vooraf aan de Salmantijnse correctie. Mathias Gast is vermoedelijk Matías Gast, drukker te Salamanca.

Brief 179, Portonariis aan Plantijn, juli 1569 (vol. 2, p. 60)

Brief 179 van Portonariis, p. 60
Afb. 11. Correspondance de Christophe Plantin, brief 179 van Gaspar de Portonariis aan Plantijn, vol. 2, p. 60.

ce que je pourray. Et semblablement en tout ce qu’il vous playrra me commander. J’escritz a Diego de la Peña que je vous demande les livres cy après escriptz, et seront au pris de papier, impression, et je luy escriptz qu’il vous bagle la moytié de l’argent et l’autre moytié dans la fin de l’année, et, s’il vous plaict de le fayre, vous luy baglerès les livres, quant il vous les demandera. Et, si je vous peuls fayre service de par deçà, je le feray de bon cueur, en priant Dieu vous donner sa grâce. Je vous advertis que je faictz recorriger la Bible de Robert Estienne, de Vatable, que messieurs du grand conseyl de l’inquisition m’ont baglé licence, avec privilège de l’imprimer. Et, accause qu’elle soyt de meilheure vente, j’ay présenté requeste que messieurs les docteurs en Théologie de l’Université de Salamanca la corrigent, laquelle chose ilz m’ont obtroyé et sera achepvée de corriger, dans quinze jours, par les docteurs de cestedicte Université, que sera une sorte fort bonne. Je vous vouldroys prier de m’envoyer quelques belles montres de lettres pour la faire in-folio, en sorte que la Bible ne soit chière, car, quant ung livre est chier, il se tarde beaucoup à vendre. Et si je la vouloys fayre in-8°, lettre nonparelle, je la vouldroys fayre à mil cinq cens, non plus. Et pourtant, il vous playrra me donner advis, si la pouvés faire à mil cinq cens, et à quel pris, et quant auriés la commodité de y commanser. Mays je veulx lettre neufve, car je prétendz que soyt une Bible bien imprimée, voyant que sera la Bible en plus grande réputation de touttes les Bibles, accause de la correction et sinatures que seront mises en ladicte Bible desdictz docteurs et de messieurs les inquisiteurs du grand conseyl.

Transcriptie zoals gedrukt, met Portonariis’ hispaniserende spelling (“bagle” = baille, “obtroyé”, “sinatures”). Begin en slot van de brief vallen buiten deze pagina.

Lezing: Portonariis heeft van de Suprema (“le grand conseyl de l’inquisition”) licentie en privilege gekregen. Op zijn verzoek corrigeren de theologen van Salamanca de bijbel; dat zou binnen vijftien dagen klaar zijn. Hij vraagt Plantijn om letterproeven voor een folio-uitgave, en wil weten of Plantijn een octavo in nonpareille in 1500 exemplaren kan drukken, tegen welke prijs en wanneer. Correctie en handtekeningen van doctoren en inquisiteurs moeten deze bijbel het hoogste gezag van alle bijbels geven. Portonariis zoekt dus in 1569 Plantijns medewerking voor de Salmantijnse versie, terwijl Plantijn sinds 1568 een eigen gecorrigeerd exemplaar heeft.

Brief 461 aan Alan Cope, 31 januari 1573 (vol. 3, p. 306)

Brief 461 aan Cope, 1573
Afb. 12. Correspondance de Christophe Plantin, brief 461 aan Alan Cope (slot), vol. 3, p. 306.

in eis fecerim) sed impressione etiam maximorum voluminum pro choro Ecclesiarum, Psalterio nempe magno et Antiphonario (2) integro cum notis ad usum Breviarii Romani in quibus rogatu praelatorum imprimendis postquam impendi ad duodecim milia florenorum etiam foenore non parvo a me congestorum mihi jam ab ipso foenore brevi tempore (nisi mihi Deus sua benignitate provideat) corrodendo et concidendo soli relinquuntur causantes nunc Ecclesias jam hoc tempore pauperiores esse quam ut debeant cogi ad emptionem librorum. Quasi vero ulla sit parochia quae non facilius ferat sumptus emptionis librorum pro triginta florenis in suum usum quam ego privatus honorariis duodecim milium foenore corrosivo congestorum ad haec opera mihi alias inutilia in eorum gratiam imprimenda. Hinc vides mi Cope quo jam in loco sunt res meae positae id quod tamen nolui divulgatum apud eos qui nolent aut possent me juvare. Amico tamen nolui dissimulare ut intelligat quid nos remoretur ab impressione multorum insignum operum quae parata in manibus jam habemus ut sunt Biblia Vatabli (3) illa magna in folio nostris sumptibus (ut et illa Augustini opera) correcta et emendata et alia non pauca digna quae studiosis communicentur. Quod aliquando facturum in Dno Deo confido. Guido Fabricius una cum ejus fratre agunt Parisiis ; ab eis hodie litteras accepi quibus sese nobis offerunt ad omnem occasionem. Postrema Januarii 1573.

Noten van de editeur:

(1) Plantin publia les Œuvres de St. Augustin en 1576. C’est donc d’éditions fournies par d’autres presses qu’il parle ici. (2) Le Psalterium, grand in-folio, fut édité en 1571; l’Antiphonaire en 1572. (3) Biblia sacra latina cum notis Fr. Vatabli. Genevae, Rob. Stephanus, 1567, 2 vol. in-fol.

Transcriptie zoals gedrukt, inclusief “insignum”, “nolent aut possent” en “Dno”.

Vertaling van de kernzin: “…opdat hij begrijpt wat ons ophoudt bij het drukken van vele voortreffelijke werken die we al gereed in handen hebben, zoals die grote Vatable-bijbel in folio, op onze kosten gecorrigeerd en verbeterd (net als die werken van Augustinus), en niet weinig andere die het verdienen met de geleerden gedeeld te worden.”

“Guido Fabricius una cum ejus fratre” zijn Guy en Nicolas Le Fèvre de la Boderie, medewerkers aan de Polyglot.

Brief 615, Plantijn aan Guglielmo Sirleto, 9 april 1575 (vol. 4, p. 259)

Brief 615 aan Sirleto, p. 259
Afb. 13. Correspondance de Christophe Plantin, brief 615 aan Guglielmo Sirleto, vol. 4, p. 259.

Deinde si quid ex tua aut Illustrissimi Cardinalis Caraffæ aut alius cujuspiam censura in Notationibus variarum lectionum ad finem Novi Testamenti quod nuper editum ad vos misimus, adjunctis, animadversione dignum deprehensum sit, Theologi Lovanienses id sibi significari percupiunt ; ut in Notationibus Veteris Testamenti adhuc edendi in tempore evitare ea possint quæ sacerrimus vester coetus præcipue esse cavenda decreverit. Tertio, quoniam mihi animus esset Vatabli Biblia (1) a Theologis ipsis Lovaniensibus in Veteri quidem Testamento repurgata aliquando in vulgus emittere ; omnibus piis ac doctis qui tuæ famæ celebritate adducti te colunt, suspiciunt et venerantur, atque nihil non a te nomine dignum tuo sibi promittunt, gratissimam ac utilissimam rem fore existimarim, si iisdem Vatabli in Vetus Testamentum Commentariis similes abs te in Novum conscriberentur contra observationes Vallæ (2), Erasmi et potissimum Theodori Bezæ (3) in cujus Notationibus vulgatam editionem contra Vallam et Erasmum sæpe defendi intellexi. Ac postremo, quia Augustino, nisi quis casus nostris consiliis occurrerit, mox Hieronymum subiungere cogitamus, iterum atque iterum abs te petam, si quæ habes in huius Doctoris scripta emendationes, sive alia ejusdem quæ nondum hactenus in lucem prodierunt monumenta, ne tanto nos beneficio privaveris. Quæ quidem omnia ut a te vehementer efflagitem me cogit meus in Catholicæ Ecclesiæ gloriam ferventissimus ardor, ad idque etiam audaciorem me efficit jucunda tuæ humanitatis et liberalitatis recordatio. Ea in re tamen si verecundiæ cancellis perfractis præter decorum quidpiam commisi, tuæ erit benignitatis id mihi non solum condonare, sed etiam si […]

Transcriptie zoals gedrukt; “sacerrimus” staat er zo. De voetnoten (1)–(3) vallen buiten de uitsnede.

Vertaling van de kernzin: “Ten derde: aangezien het mijn voornemen was de Vatable-bijbel, door de Leuvense theologen zelf gezuiverd (in elk geval in het Oude Testament), eens uit te geven, meen ik dat het voor alle vrome en geleerde mensen die u eren […] zeer welkom en nuttig zou zijn als u commentaren op het Nieuwe Testament schreef, vergelijkbaar met die van Vatable op het Oude, tegen de observaties van Valla, Erasmus en vooral Theodorus Bèza, in wiens Notationes, naar ik vernam, de Vulgaat vaak tegen Valla en Erasmus wordt verdedigd.”

Lezing:

Brief 643, Plantijn aan Benito Arias Montano, 13–14 augustus 1575 (vol. 4, pp. 307–310)

Brief 643 aan Montano, pp. 309–310
Afb. 14. Correspondance de Christophe Plantin, brief 643 aan Benito Arias Montano, vol. 4, pp. 309–310.

Regest van de uitgave (p. 307), samengevat: na een reis naar Parijs vindt Plantijn Montano’s brief. Hij bericht over geruchten en beschuldigingen tegen de Biblia Regia in Spanje, Douai en Rome. D’Assonleville raadt hem zelfs aan exemplaren in het buitenland in veiligheid te brengen; in Douai blijkt het verhaal sterk overdreven. Daarna volgen details over de verschillende versies van Santes Pagnini “en vue de la nouvelle édition plantinienne”.

[p. 309] illic per aliquot dies hæsurum donec de hac re cognovissem. Ego vero caute diligenter tamen de hoc negocio perquisivi neque deprehendere potui quicquam tale umquam tentatum imo ne cogitatum quidem fuisse neque ullas litteras ad quemquam mortalium Roma ad hoc missas. Verum theologum quendam Anglum accepisse litteras ab Hispania de conatibus aliquorum (4) qui illic ea impugnare vellent. Reversus vero adij ipsum Dnm d’Assonleville (uti Johanni nostro jusserat fieri) qui eadem maximo suo dolore ut aiebat mihi retulit. Ego vero ei ea narravi omnia quæ Duaci intellexeram unde visus est gaudere. Altero die Dns Bernardinus de Mendoça (5) eadem mihi retulit se audivisse Bruxellis eosque rumores passim spargi. Ego autem rem aliter se habere illi persuasi et hilarem dimisi te namque colit et amat. Exemplar 1. Versionis Panigni (6) est in 4° satis antiquum, puto Romæ procurante ipso autore impressum cujus primus quaternio rubro et nigro uti solent libri Ecclesiastici est impressus ubi vero locorum aut quando fuerit impressus certe hactenus intelligere nequivimus eo quod in nostro exemplari nulla sit inscriptio incipeatque ab ipso Genesi sine novo Testamento. Secundum vero est impressum Lugduni per Hugonem a Porta estque in folio. Tertium vero impressum fuit postremum Roberto Stephano in folio cum annotationibus Vatabli quod a facultate Lovaniensi correctum fuit et de quo imprimendo Privilegium habeo. Postremo vero ostendemus Lovanienses multa loca correxisse in exemplari nostro partim secuti Lexicon sive Thesaurum dicti Sancti Panigni in quo ipsemet auctor versionem suam corrigit partim veriorem ex supradictis editionibus interpretatio- [p. 310] nem : ita ut non facile credam posse ab æmulatoribus adferri quicquam quod nostræ editioni officere queat. Quod si aliter eveniat ex tuo et aliorum piorum maxime istius S. sedis mandato libenter recudemus ea folia in quibus aliquid necessario mutandum esse deprehendetur. Utinam vero omnes intelligant tuum animum et studium erga rempub. Christianam eosque omnes qui fidem Christi profitentur. […]

Transcriptie zoals gedrukt (“Panigni”, “incipeatque”). De voetnoten (4)–(6) vallen buiten de uitsnede.

Vertaling van de kern: “Het eerste exemplaar van Pagnini’s vertaling is in-4°, vrij oud, naar ik meen te Rome gedrukt op initiatief van de auteur zelf. […] Waar of wanneer het gedrukt is, hebben we niet kunnen vaststellen, want ons exemplaar heeft geen titel en begint meteen bij Genesis, zonder Nieuw Testament. Het tweede is gedrukt te Lyon door Hugues de la Porte, in folio. Het derde is het laatst gedrukte, door Robert Estienne, in folio, met de annotaties van Vatable; dat is door de Leuvense faculteit gecorrigeerd, en ik heb een privilege om het te drukken. Ten slotte zullen we laten zien dat de Leuvenaars in ons exemplaar veel plaatsen hebben verbeterd, deels volgens het Lexicon of Thesaurus van Pagnini zelf, waarin de auteur zijn eigen vertaling corrigeert, deels volgens de betere vertaling uit de genoemde edities. Zo kunnen tegenstanders moeilijk iets aanvoeren dat onze editie zou kunnen schaden. Mocht het anders uitvallen, dan herdrukken we op uw last en die van andere vromen, vooral van de Heilige Stoel, graag de bladen waarin iets noodzakelijk moet worden veranderd.”

Lezing:

Regest van de editeur, J. Denucé.

Brief 664 aan Benito Arias Montano, 29 oktober 1575 (vol. 5, pp. 38–48)

Bron: Archives Plantiniennes, VIII, f° 160v. Gedateerd “Raptim Antverpiæ IIII Kal. Novemb. 1575” (29 oktober 1575). Hieronder het regest van de editeur (Denucé) en de volledige Latijnse tekst, beide zoals gedrukt.

Brief 664, p. 38: kop en regest
Afb. 15. Correspondance de Christophe Plantin, brief 664, vol. 5, p. 38: kop en regest.

  1. — Plantin à Arias Montanus. (Archives Plantiniennes, VIII, f° 160v). 29 Octobre 1575.

(Plantin s’est demandé si sa lettre de la semaine dernière a pu plaire à Arias. Il cite un passage de la missive d’Harlemius où ce prélat le complimente du ton modeste sur lequel il a écrit à Lindanus. La réfutation que lui, Harlemius, et François Lucas ont envoyée à l’évêque de Ruremonde est rédigée dans d’autres termes. Harlemius voudrait que Raphlengien lui fasse aussi parvenir ses remarques sur les écrits de Lindanus. Celui ci proclamera bientôt tout texte hébreu corrompu puisqu’il refuse de reconnaître ses erreurs les plus avérées. L’imprimeur engage Arias à son tour à lui communiquer, franchement et sans trop s’attacher à la forme, ses objections contre Lindanus. C’est par l’intermédiaire de Peresius que Plantin a reçu les dernières nouvelles d’Arias. L’architypographe a été saluer immédiatement les amis qu’Arias rappelle dans sa lettre, c’est-à-dire les familles Crucius et Corn. Renialmus, Trigestus, Michael Fernandes, Harlemius, son frère Porret et ses filles Catherine et Madeleine, François Raphlengien, Joh. Santfortus, Joh. Vunselius, Rob. Arres, Joh. Fallas, Ortelius, Poelman, Mylius, les Quickelbergen, Paludanus. L’imprimeur mentionne en outre son gendre Moretus, Viegas, la femme du capitaine de Hoochstraeten, sœur Anne, Hortense et plusieurs ecclésiastiques. Le bourgmestre Rockox s’est vivement intéressé au sort d’Arias, des bruits alarmants ayant circulé à son sujet. A la première occasion, Plantin écrira à Dodoens, à Sambucus, à Craton et à Clusius. Il a demandé au frère de Guill. Canterus, mort récemment, de lui communiquer les travaux de ce savant sur le Nouveau Testament. Génébrard, que Plantin avait vu à Paris, lui a déclaré ne pas même vouloir répondre aux écrits absurdes de Lindanus. L’imprimeur le priera cependant, ainsi que G. Fabricius et Jean Isaac, de rédiger leurs arguments contre le prélat. Plantin les publiera à ses propres frais. Il annonce l’envoi de quelques exemplaires d’un passage corrigé de Josèphe. Il se réjouit des Elucidationes in Paulum, promises par Montanus, et d’une édition de son Humanæ Salutis Monumenta en plus petit format. Il prie Arias de ne pas s’inquiéter des règles du Bréviaire ni d’autres affaires privées, sachant trop combien son ami est préoccupé par d’autres et de plus graves questions. De concert avec Mylius, Plantin a l’intention de publier les œuvres de S. Jérôme. Le Nouveau Testament syriaque va être achevé. Plantin finit par un court exposé de sa situation financière très embrouillée, par la faute du roi qui ne lui rembourse pas l’argent dépensé aux grandes éditions liturgiques).

Brief aan Arias Montano, 1575
Afb. 16. Correspondance de Christophe Plantin, brief 664 aan Benito Arias Montano, vol. 5, p. 39: begin van de brief.

Tekst (pp. 39–47):

Ill[ustr]i Viro D. Ben. Ariæ Montano.

[p. 39] Superiori septimana meas postremas tibi scripsi Patrone colendissime et quædam ex animo deprompsi quæ an tibi sint placitura nescio (1). Testor autem tibi nihil in meis illis litteris fucatum aut compositum fuisse, rogo itaque ut si quid erga te peccaverim mihi condones et moneas.

Postea litteras iterum accepi a D. Harlemio e quibus quæ ad negocia Lindanica spectant verba hæc sunt: Binas tuas litteras recepi et quod ad Rev. Lindanum scribis legi cui non video quid adimi aut mutari in eo debeat, modestiss. enim scribis (2), cum posses merito exigere ut notam vobis inustam alio scripto vel retractatione deleat : quod nisi faciat metuo futuros qui id tentent sine honoris et nominis ipsius minori decore quam si modeste significaret, se visu aut similitudine litterarum deceptum esse.

Jam multo ante ad me scripserat de isto [hebr.] et nec illi iisdem fere responderamus, quibus tu modo uteris. Ad quæ quid responderit lege in defensione Apologiæ suæ, quam cum ipsa Apologia et binis ejus aliis litteris ad te mitto, desiderans easdem ad me remitti cum M. Raphlengius legerit. Nam defensioni ejus et ultimis litteris de Bibliis Vatabli (3) nondum respondi quod prius voluerim ejus Annotationes in Psal. 118 legere ad quas perpetuo me remittit. Si velitis et Refutationem nostram qua respondimus ego et M. Franciscus Lucas priori Apologiæ libenter mittam. Gratum valde erat si Raphlengius ad nos miserit libellum Lindani ita apostillis seu [p. 40] Annotatiunculis in margine vel inserta charta notatum, ut M. Franc. Lucas in Defensione Apologiæ quid responsuri simus notavit : quamvis privatis litteris tantum cogitem cum Dno Ruremundensi agere si forte eum a sententia abducere possem, ne tantopere rei litterariæ et theologicæ nocere pergat dum omnia Hebraica corrupta clamat. Hactenus Harlemius. Mirarer vero mirum in modum factum R. D. Lindani (qui etiam admonitus de errore suo in dictione [hebr.] diu satis antequam liber ejus in Psal. 118 ederetur (4), tamen non mutaverit sed sinerit nos falso scripto suo traduci) nisi misericordia Dni edoctus cognoscerem hominum ingenia suæ propriæ voluntati, scientiæ, prudentiæ, authoritati et confidentiæ innixa eo nunc insaniæ devenisse ut (quantumvis admoneantur amice) cum non possint tyrannidi suarum cupiditatem obsistere vel ab eis præocupatæ menti et rationi propriæ in solio excelso sedenti reluctari aut saltem ita imperare quin tandem conceptam suam sententiam emittant in quemcumque suæ voluntati aut desiderio non consentientem. Proinde rursus a te peto ut tu si quid adversus tales cogites scribere, id facias paucis et non meditatis verbis : sed tantum quæ primo intuitu occurrent, causa judicandi aliis qui nondum melioribus imbuti spiritus donis plus ocij habebunt ad respondendum fusius si voluerint. Tu vero interea dum alij de verbis pugnabunt inter se, perge fortiter rebus ipsis volentibus et quærentibus tesceris tempore oportuno. Scis etenim quantum intersit quasque res suo tempore proferre et cuique pro ejus ætate, viribus et necessitate distribuere.

Quis namque pronus condus ad necessitatis tempus reconditum panem saturo vel abundanti diviti obtrudet ? [p. 41] Aut quis providus et frugi œconomus nauseabundo et renuenti aut abhorrenti pretiosum sibi datum et commissum vinum profundet? Infantibus etiam ipsis quis prudens et mansuetus Pater idem vel ipsum solidum cibum in os injiciet ? Imo quis tam stolidus ne dicam perfidus tutor qui puero quamvis hæredi bonorum ea committat perdenda vel dissipanda. Sibi ipsi sapientem filium ipsum patrisfamilias postquam sua dissipasset oportuit esurire et agnoscere culpam atque redire nudum si vellet a Patre vestiri nutriri et ad honores evehi. Sed quo rursus mens mea rapitur dum nunc tibi loqui mihi videor ? Ignosce et me mone si temporis rationem non observo et ipse vel ante tempus seria conor : scio etenim vanum esse ante lucem surgere. Cum hæc autem tibi tamquam loquente scriberem tuæ Calend. hujus mensis scriptæ a D. Perezio mihi sunt missæ quas maximo cum affectu et lætitia perlegi et ilico eos adij quos a me salutari voluisti, imprimis autem familiam Dni Crucij quam totam incolumem et more solito lætam inveni atque conveni tuoque nomine salutavi, precipue uxorem, maritus domi non erat, jussit ut te quam officiosissime resalutarem et sic se scrip.. Cornelius Renialmus et ejus uxor Mechliniam ivisse deprehendi, ubi redierint officium faciam. Dns Trigosus (5) te resalutat plurimum. D. Michael Fernandes (6) agit in Castris nostris quæ sunt in Insula Ziriciensi majori antehac ut tibi dicam in aurem spe quam nunc. Harlemio adscribam ex te salutem quem scio magis gavisurum quam alij. Poretus frater qui non te minus amat et colit quam ego ipse cum tota familia (quæ tota laus Deo bene valet uti quoque valeo) nobiscum gavisus est cum intelligeret te eum et nos mutuo amore prosequi. Catharina est pollicita in matrimonium amico [p. 42] veteri nostro juveni viduo absque liberis piissimo et modestissimo (7). Magdalena cum Lutetia discederemus te jusserat officiosissime salutari, miror itaque me ejus esse oblitum.

Raphlengius cum uxore et familia te salvere jubet. Is gavisus est mecum plurimum quod tam bono sis animo et bene speres de opere Bibliorum. Ubi autem Dictionarium Arabicum absolverit, perget in doctrinalis libri lectione quod tamen non adeo brevi se præstare posse confidit tum quod nostras vices gerere cogatur tum quod Nicolaus ille corrector quem in ejus locum acceperamus oblata sibi conditione a nobis velit abire. Johannem Santfortum (8), Joh. Vunselium, Robertum Arrem, Johannem Fallam, Ortelium, Poulmannum, Mylium, Quiquelbergios, Paludanum et quos offendi tibi familiares et tibi addictos atque ipsum Moretum filium illum nostrum certe et vere quam potui amanter sum tuo nomine amplexus ipsique vicissim omnes me tuo nomine jubentes ut scripto tibi idem offerrem.

D. Viegas adij et posthac favente Deo sæpiss. adibo inter eundum vel redeundo ab Hortulo quo jam frequentiss. relictis curis domesticis me confero ut illic mentis negocia exerceam. Invenimus ejus sororem Hogstratanis capitanei uxorem eodem morbo decumbentem quo olim eam vidisti. Frater quem mecum deduxeram postquam de statu morbi intellexisset dixit mihi se timere ne sit gonorrhea seu defluxio seminis nonnumquam incurabilis morbus, ei tamen non dixit neque adhuc certe affirmat sed remedia quæ poterit fideliter et solicite citra omne periculum adhibebit. Salutavi omnes et recreavi valde namque eas solicitas tua causa deprehendi, bono autem esse animo jussi. Soror illa dicebat ex tuis litteris inte- [p. 43] lexisse quod variis esses implicitus curis majoribus quam quæ ex Bibliis oriri possent : ad hoc respondi me credere quidem, ea vero negocia quæ haberes non esse peculiaria sed quæ tibi abs ista sede committerentur tuo judicio et cetera, proinde non debere illas esse solicitas de tua persona : sed res omnes committendas esse voluntati divinæ et petendum assiduis precibus ut tibi si negocia augeat augeat et vires per spiritum suum sanctum etc. Annam (9) nondum licuit mihi solam alloqui ex communi autem colloquio, illam modestam et tui observantiss. animadverti, captabo occasionem frequenter illam alloquendi et illi mentis tui amorem sanctum indicandi atque ea quæ mihi dabuntur ex tempore a Dno Deo illi testandi et persuadendi ad pietatem conducentia.

Hortentiam vidi apud D. Guido (?) Perezium et eam nomine tuo salutavi ipsamque in pietatis profectu non retrocedere deprehendi. Ecclesiasticos omnes tibi notos vel tui memores quotiescumque offendo vel illos adeo tuo nomine quam possum officiose saluto. Burghemagistrum D. Roucoux (10) etiam occasione nuper data illum convenendi tuo nomine salutavi eumque certiorem tuæ bonæ valetudinis et quietem reddidi a falsis rumoribus qui in his regionibus sparsi ad aures ejus pervenerant. D. Dodonæo, Sambuco, Cratoni (11) et Clusio ut aliis omnibus quos tui amantes novi salutem ex te ascribam. Quicquid istuc misi vel mittam volo ut tuo arbitrio distribuatur, etiam si quem privatim nominavero nisi forte nomen et occasionem certam indicavero.

Theodorico Cantero defuncti Guillelmi fratri et hæredi unico scripsi ut fratris paragones in novum testamentum præcipue colligeret et nobiscum communicaret. Si quid responderit indicabo.

[p. 44] Genebrardus cum Parisiis essem te tuaque mihi plurimum laudabat. D. Lindani ut ipse dicebat temeritatem et obstinationem improbabat in eis omnibus quæ contra Biblia Hebraica conabatur adeo ut diceret ne ejus quidem litteris de hac re velle respondere. Illi autem et Guidoni Fabricio primum atque postea D. Johanni Isaaci Coloniensi (12) litterarum hebraicarum professori uti credo me tibi præcedentibus meis indicasse misi librum dicti Dni Lindani in Psal. 118. una cum exemplari mearum litterarum ad eundem Lindanum ut ipsi videant quid respondeam et annotationem conscriptam in libro illo Anglicano quem tantopere extollit idem Lindanus ut de eo judicent, eosque omnes rogavi ut vel meis sumptibus etiam quibus volent conditionibus ea nobis præscribant quæ ad evertenda et refellenda fundamenta et argumenta D. Lindani videbuntur utilia. Ubi responderint tibi significabo et exemplar mittam. Hinc vides mihi eadem venisse in mentem quæ tibi nempe ut eos melioribus vix nitentes eo nexu occuparem si ullo modo queant.. (?)

Ex meis litteris antehac missis ut spero intellexisti quam parvi jam faciam Biblia illa a paucis improbari, qui te rogaverim obnixe et nunc per omnem amicitiam abs te petam imo efflagitem ut te talis nec occuperis nec impedias quin potius pergas (uti sæpe paucis tamen dum hic esses) Domini Dei meliora dona prosequi et ea egentibus impartiri quæ famem illorum sedare possint utrumque interea dum paullatim provectiores et exercitatiores effecti solidum ipsimet cibum ex illo promptuario divino recipere possint. Proinde quod scribis animum tuum variis esse implicitum aliis curis majoribus quas significare tibi durissimum et mihi tædiosum esset, est et erit crede mihi durissimum et tædiosissimum [p. 45] donec rem intellexero. Quæ si sint ex divino consilio bene quidem, oportet siquidem nos pro nostris omnibus affectibus et desideriis et si durum sit mori prius quam possimus frui veris Domini Dei donis seu vita frui æterna : sin autem mundianis negociis impliciti patiamur nec hoc quidem male ut vel saltem experimentis edocti et ad lapidem impacti resipiscamus et tandem ad Dominum Deum revertamur in toto corde nostro. Vide itaque mi Aria ut animum erigas et sicuti tibi jam contigisse scribis, ut dominus singulariter in spe te constituerit ita fidenter perge et te consolare in eo qui quod semel inchoavit numquam imperfectum reliquit neque verbum suum ad se redire vacuum permittit etc.

Locum indicatum in Joseph ut præscripsisti emendamus et aliquot exemplaria ad te misimus. Secessu tuo te commode uti plurimum tibi gratulor et mihi gaudeo valde. Amicorum absentiam ut ex Dei opt. consilio et voluntate patienter et æquo animo imo etiam læto ut feras abs te quantis possum votis maximis et ab ipso Dno Deo postulo.

Elucidationes in Paulum (13) te meditaturum esse mihi est pergratum atque ut ea edas hortor. Hæ siquidem etsi breviores, piis et humiliter quærentibus satis erunt ad subodorandam et paulatim recipiendam veram intelligentiam, aliis vero ne integra quidem volumina in unam quamque sententiam sufficient. Libros quos petis curamus compingi in membranis, modum vero a te indicatum in litteris quas ad nos scribis ante V. dies misisse una cum tabula fastorum correcta. Observabimus si illæ litteræ nobis mature reddantur, nos siquidem eas nondum accepimus neque putavi propterea expectandum ne tempus elabatur.

[p. 46] Ubi illi libri erunt compacti sarcinam componemus ex eis et aliis libris a te indicatis et aliis novis. Catalogum nundinarum statim ubi Johannes rediisset misimus ; spero te jam accepisse.

Humanæ salutis Monumenta quamprimum potero minori forma recudam (14). De regulis Breviarij nec de ullis aliis rebus nostris privatis velim te esse solicitum, hoc est me nolle ut tu talia cures nisi data oportunitate vel judices expediri propter alias meliores causas quam eas quæ ad commoda privata pertineant. In illis vero quæ spectant ad humanæ salutis æternæ cognitionem et Dei gloriam per JESUM Christum Dnm nostrum in unione et confirmatione Spus sancti velim te totum et semper incumbere : neque hoc quidem plus quam vires ab ipso Deo datæ ferent, absque magna humani ingenij vel temporalis naturæ contentione vel defatigatione quæ ad mandatum Dni solvenda est dum ea opus habet alioqui parum utilis.

Illustriss. D. Sirleto et aliis ex me occasione oblata non quæsita observantiam dices et quæ videbuntur addes. Hieronymum ego et Arnoldus Mylius cogitamus imprimere. Proinde superioribus meis petij unum exemplar istunc prima oportunitate ad nos mitti et quæ poterimus præterea impetrare vel a Lovaniensibus vel ab aliis idoneis quo hic etiam nostram diligentiam probemus. Scio equidem Bibliopolas nobis injuriam facere in pretiis librorum augendis. Proinde cuperemus aliquem istic fidelem habere qui nostra æquo pretio distraheret. Novum Testamentum Syriacum in 24. necdum absolutum est tantæ molis erat. Nicolao Rasio scribam diligenter ea quæ indicas. Templi tabulæ curabo inscribi quæ præscribis.

[p. 47] Johannis (15) illius levitatem mirarer nisi plebeiorum hominum levitatem et inconstantiam cognoscerem : probo itaque consilium tuum et ut eum semel dimittas ; si redeat percupio ad majorem spem experientiæ illius.

Sentio me intricatum negociis Hispanicis propterea quod facile me præbuerim in papyro et aliis coëmendis quæ jubebant ad editionem Antiphonarij quam urgebant prius, nunc vero prorsus diferendam censent. Ego namque ultra 20. milia florenorum jam in ea præparanda impressione insumpsi. Unde non parvam summam æris alieni contrahere cœptus sum. Patienter tamen fero et feram quamdiu solvendi fœnus facultatem habuero. In aliis vero hactenus non feci dispendium, neque ut spero faciam atque si me tandem expediero videbo ne amplius quid emam quod solvere facile non possim. Accedit ad hoc difficultas maxima quæ hic ex retardatione nummorum a Regia majestate nuper intervenit adeo ut in Bursa vix inveniatur qui pecunias numerare velit. Sed ne hoc quidem laus Deo me magnopere movet aut more antiquato vexat. Vale in Christo Jesu Dno nostro. Raptim Antverpiæ IIII Kal. Novemb. 1575.

Transcriptie zoals gedrukt, zonder normalisering: “et nec illi”, “erat” (voor erit?), “sinerit”, “cupiditatem”, “tesceris”, “pronus condus” (voor promus condus?), “convenendi”, “diferendam”. De afkortingsstrepen in Dnm, Dno, Dni, Dns en Spus zijn niet weergegeven. Het Hebreeuwse woord (p. 39 en p. 40) staat als [hebr.]. Het telt drie letters; vergroot lees ik חבל of תבל (onzeker, de eerste letter is ח of ת). Een mogelijke kandidaat is חֶבְלֵי in Ps 119:61 (Vulg. Ps 118:61 “funes peccatorum”); dat is een hypothese, nog niet aan Lindanus’ boek getoetst. “(?)” op p. 43 en p. 44 is van de editeur.

Brief 664, p. 47: slot en noten 1–6
Afb. 17. Brief 664, vol. 5, p. 47: slot van de brief en noten (1)–(6).
Brief 664, p. 48: noten 7–15
Afb. 18. Brief 664, vol. 5, p. 48: noten (7)–(15).

Noten van de editeur (pp. 47–48):

(1) Voir la lettre précédente.

(2) Probablement la lettre n° 658.

(3) La Biblia Vatabli, éditée à Paris en 1545 par Robert Estienne. Les interprétations hébraïques de Vatablus ont été publiées à diverses reprises dans plusieurs éditions de l’Ancien et du Nouveau Testament. Dès l’année 1568, Plantin avait eu l’intention de rééditer la Biblia Vatabli ; voir lettres 132, 179, 461.

(4) Voir lettres précédentes à propos de ce livre de Lindanus et de la discussion de certains termes hébreux.

(5) Petrus Trigoso, savant religieux espagnol (1525-1593), en rapport avec Plantin depuis 1573 (voir lettre 464).

(6) Michael Fernandez, Jésuite résidant à Anvers au moins jusqu’en 1578.

(7) Hans Arents, alias Spierinck.

(8) Les Seigneurs Santforts ou Zandforts, sont cités dans les Archives Plantiniennes jusqu’en 1590. Un Johannes Santfort est nommé dans la correspondance d’Arias et d’Ortelius.

(9) Anna Herents, jeune fille à laquelle Arias s’intéressait et dont le nom nous est fourni dans une lettre de Plantin, datant probablement du 2 à 8 juin 1576.

(10) Nicolas Rockox était bourgmestre (binnen-burgemeester) de la ville d’Anvers en 1574-575.

(11) Johannes Crato von Crafftheim, médecin de l’empereur Maximilien II.

(12) Jean Isaac Lévi ou Levita (voir plusieurs lettres précédentes), avait publié dès 1558 : Defensionem veritatis hebraicæ adversus Wilh. Lindani tract. de optimo genere interpretandi (Cologne).

(13) Nous n’avons trouvé aucune trace de cette édition des Elucidationes in Paulum par Plantin.

(14) Il s’agit sans doute de l’édition in-8° de Humanæ salutis monumenta, que Ruelens et De Backer avaient datée de l’année 1572. Le Musée possède un exemplaire de l’édition in-8°, qui a le même frontispice que l’édition in-4°, c’est-à-dire portant l’année 1571, avec la préface de Christophe Plantin en caractères qui diffèrent à la fois de ceux des éditions de 1571 et de 1575.

(15) Jean Hannus, serviteur d’Arias Montanus, voir lettre n° 657.

Lezing:

Samenvatting: wat brief 664 zegt over Vatable, en wat verder relevant is

Brief 664 is van Plantijn aan Montano. Montano’s eigen brief van 1 oktober 1575 (via Pérez ontvangen) is niet bewaard in dit materiaal; Plantijn verwijst er alleen naar.

Vatable. De Vatable-bijbel wordt één keer genoemd, in het citaat uit Harlemius’ brief: Nam defensioni ejus et ultimis litteris de Bibliis Vatabli nondum respondi quod prius voluerim ejus Annotationes in Psal. 118 legere ad quas perpetuo me remittit. Daaruit volgt:

Verder relevant.

  1. Lindanus en de Hebreeuwse tekst. Het conflict draait om één Hebreeuws woord (in dictione [hebr.]). Volgens Harlemius was Lindanus al vóór de publicatie van zijn boek op die fout gewezen; Lindanus “omnia Hebraica corrupta clamat”. Dit is dezelfde Lindanus die Montano in de animadversio over het Engelse Psalter (Apparatus, deel VIII, †2r–v) weerlegt (zie Montano over de Mazzoreth). Plantijn stuurt ook annotationem conscriptam in libro illo Anglicano door: vermoedelijk Montano’s animadversio, of materiaal daarvoor.
  2. Weerlegging op Plantijns kosten. Plantijn stuurt Lindanus’ boek over Ps 118 naar Génébrard, Guy Le Fèvre de la Boderie en Johann Isaac Levita (Keulen) en vraagt hen om tegenargumenten, vel meis sumptibus. Génébrard weigert zelfs te antwoorden.
  3. Canter. Plantijn vraagt Theodoor Canter om fratris paragones in novum testamentum: onuitgegeven collatiemateriaal van Willem bij het NT.
  4. Sirleto en Leuven. Voor een Hiëronymus-editie met Mylius zoekt Plantijn materiaal in Rome en bij de Leuvenaars, hetzelfde netwerk als voor de Vatable-bijbel. Montano moet Sirleto groeten.
  5. Montano onder druk. Montano schreef over curae majores, zwaarder dan de Bijbel; Plantijn raadt hem aan zich niet met de kritiek van pauci op “die bijbel” (de Biblia Regia) bezig te houden. Er gingen alarmerende geruchten over Montano rond; burgemeester Rockox informeerde naar hem.
  6. Plantijns financiën. Meer dan 20.000 gulden is gestoken in de Antiphonarium-editie, die Spanje nu wil uitstellen. Dat past bij brief 461 (1573), waarin Plantijn de Vatable-uitgave uitstelt wegens geldnood door de liturgische edities.

Context: Salamanca en Lindanus

Het Antwerpse project liep parallel met de Spaanse Vatable-bijbel van Portonariis en botste in de Nederlanden op Lindanus. Deze paragraaf steunt op algemene kennis, niet op hier geraadpleegde bronnen, en moet worden geverifieerd.

Open vragen en te verifiëren punten

Bronnen