Hebreeuwse bijbels en commentaren: titelpagina’s
Uit de catalogus van de tentoonstelling A. van der Heide, Hebraica Veritas. Christopher Plantin and the Christian Hebraists (Antwerpen, 2008), tentoonstelling in het Museum Plantin-Moretus, pp. 118–151: Estiennes en Plantijns Hebreeuwse bijbels en christelijke uitgaven van Joodse commentaren. Hebreeuws opnieuw getranscribeerd naar de afgebeelde drukken, met Nederlandse vertaling en correcties op de catalogus.
Werkwijze. De nummers zijn die van de catalogus; tussen vierkante haken waar het nummer op de foto niet zichtbaar is. Het Hebreeuws is overgenomen van de afgebeelde titelpagina’s, met de regelval van de druk, en niet van de transcriptie in de catalogus. Tekens boven letters (in de druk meestal boven één letter geplaatst) zijn weergegeven als ׳ of ״. Vocalen alleen waar de druk ze heeft. Waar de catalogus afwijkt, staat dat onder “Correcties”. Alles is gelezen van foto’s van de catalogus; afwijkingen zijn dus aan de originelen te bevestigen.
Afkortingen. יצ״ו = ישמרהו צורו ויחיהו, “moge zijn Rots hem behoeden en in leven houden” (alleen voor levenden); יר״ה = ירום הודו, “moge zijn glorie verhoogd worden” (voor vorsten); לפ״ק = לפרט קטן, “volgens de kleine jaartelling” (zonder duizendtal: 303 = 5303).
Opbouw per nummer. Transcriptie naar de druk · Vertaling · Correcties op de catalogus · Toelichting
François Vatable en Estiennes Hebreeuwse bijbels. Vatable, koninklijk lector Hebreeuws, publiceerde bij Robert Estienne de commentaren van David Kimchi op de Twaalf (kleine) Profeten (1539–1540; nr. 10b). Hij was ook de drijvende kracht achter het Hebreeuwse deel van deze Parijse bijbeleditie. De quarto-bijbel van 1539–1544 (nr. 3) en de zakbijbel in-16° van 1543–1546 (nrs. 4a–4b) zijn dus zijn uitgave, ook al noemen de titelpagina’s hem niet. Alleen bij nr. 10b staat zijn naam uitdrukkelijk op de titelpagina. Bron: Lyse Schwarzfuchs, Le livre hébreu à Paris au XVIe siècle, nrs. 87–92, 99–105. Zie ook Dick Wursten, artikel over Vatable.
De twee woorden bij Estiennes drukkersmerk: עמי en עשו. Onder (of naast) het drukkersmerk staan op de Hebreeuwse titelpagina’s van Estienne twee losse woorden, rechts עמי, links עשו, met een punt boven elke letter (nrs. 3, 4a, 4b, 10b). De punten zijn geen vocalen; punten boven alle letters van een woord markeren het in Hebreeuwse drukken als bijzonder, bijvoorbeeld als afkorting of als cijferwaarde.
Letterlijk: עמי, ammi, “mijn volk”; עשו, Esaw, “Esau”.
Duiding (hypothese, niet uit een bron): het merk is Estiennes olijfboom met afgebroken takken en de spreuk Noli altum sapere, uit Paulus’ beeld van de olijfboom (Rom. 11:17–21): natuurlijke takken (Israël) zijn afgebroken, wilde takken (de heidenen) ingeënt, “wees niet hooghartig, maar vrees”. De twee woorden aan weerszijden benoemen dan de twee partijen: ammi, “mijn volk”, Israël (vgl. Hos. 2:25, door Paulus aangehaald in Rom. 9:25: “wie niet mijn volk was, noem ik mijn volk”), en Esau, in de Joodse traditie het type van Edom, Rome en de christenheid (vgl. Rom. 9:13, “Jakob heb Ik liefgehad, Esau gehaat”). Op een Hebreeuwse bijbel van een christelijke drukker, bedoeld voor christelijke lezers, zou dat een geladen paar zijn. Of de punten op een getalswaarde of een afkorting wijzen, is niet nagegaan. De catalogus bespreekt de woorden niet.
3 Estienne, Hebreeuwse bijbel in-4°: Pentateuch, 1543
Parijs: Robert Estienne, 1543 (deel van de quarto-bijbel 1539–1544). Leiden UB 499 B 6:1 (Schwarzbach 132), legaat Scaliger. Catalogus pp. 118–119.
Hebreeuwse titel (naar de druk)
אשר נדפסו על ידי רוברטוס סטפ׳נוס יצ״ו בשנת תשע ועשרים למלך האדיר
אדוננו המלך פרנקישקוש יר״ה היא שנת ש״ג לפ״ק פה פא׳ריש
העיר הגדולה והאם בצרפת
Onderaan, bij het drukkersmerk: עמי (rechts) en עשו (links); zie het kader bovenaan.
Regels zoals in de druk; de imprint staat in Rashi-letter. Tekens boven letters (in de druk boven de letter, niet ertussen) weergegeven met ׳ of ״.
Vertaling
De vijf boeken van de Tora, die gedrukt zijn door Robertus Stephanus, moge zijn Rots hem behoeden (יצ״ו), in het negenentwintigste jaar van de machtige koning, onze heer koning Franciscus, moge zijn glorie verhoogd worden (יר״ה), dat is het jaar 303 volgens de kleine jaartelling (לפ״ק), hier in Parijs, de grote stad en moeder in Frankrijk.
Correcties op de catalogus
- Jaartal. De catalogus leest ש״ב (302) en vertaalt “the year 302”. De druk heeft ש״ג (303). Dat klopt met de rest: het 29e regeringsjaar van Frans I (koning sinds 1 januari 1515) is 1543, en 5303 = herfst 1542 – herfst 1543. Ook de Latijnse titel heeft M.D.XLIII. Met 302 (1541/42) zou de datering niet sluiten. Gelezen van de foto; graag aan het origineel bevestigen.
- Wensformules. יצ״ו en יר״ה blijven in de catalogusvertaling onvertaald.
- “Mother of France”. העיר הגדולה והאם בצרפת is een echo van עיר ואם בישראל, “een stad en moeder in Israël” (2 Sam. 20:19): “moeder in Frankrijk”, niet “van”. Dit geldt voor alle titels van Estienne hier (4a, 4b, 10b).
Uitgave van Vatable, al noemt de titelpagina hem niet (zie het kader bovenaan; Schwarzfuchs). Bij de verwijzing naar de Twaalf Profeten met Kimchi in de catalogus [10b]: daar wordt hij wel genoemd.
4a Estienne, Hebreeuwse bijbel in-16°: de Twaalf Profeten, 1543
Parijs: Robert Estienne, 1543 (zakbijbel in 13 delen, 1543–1546). Antwerpen, MPM B 3759 III (Schwarzbach 134). Catalogus p. 120.
Hebreeuwse titel (naar de druk)
שנדפס במצות רוברטו׳ סטפ׳נוש ובביתו
בחדש כסלו שנת ש״ד לפ״ק פה פרי״ש
העיר הגדולה והאם בצרפת
Vertaling
Toelichting
Onder het drukkersmerk: עמי (rechts) en עשו (links); zie het kader bovenaan.
Het boek van de Twaalf, dat gedrukt is op last van Robertus Stephanus en in zijn huis, in de maand Kislev van het jaar 304 volgens de kleine jaartelling [november/december 1543], hier in Parijs, de grote stad en moeder in Frankrijk.
Toelichting
- תרי עשר is Aramees: “de Twaalf”. De gezamenlijke catalogusvertaling bij 4b (“Twelve Books of the Prophets”) is onjuist; het is één boek, “het boek van de Twaalf”.
- De Hebreeuwse transcriptie in de catalogus komt overeen met de druk.
Uitgave van Vatable, al noemt de titelpagina hem niet (zie het kader bovenaan).
4b Estienne, Hebreeuwse bijbel in-16°: Pentateuch, 1546
Parijs: Robert Estienne, 1546. Antwerpen, MPM B 3759 I (Schwarzbach 173). Catalogus p. 121.
Hebreeuwse titel (naar de druk)
שנדפסו במצות רובר״טו׳ סטפ״נו׳ ובביתו
בחדש אדר שנת ש״ו לפ״ק פה פרי״ש
העיר הגדולה והאם בצרפת
Vertaling
Toelichting
Onder het drukkersmerk: עמי (rechts) en עשו (links); zie het kader bovenaan.
De vijf boeken van de Tora, die gedrukt zijn op last van Robertus Stephanus en in zijn huis, in de maand Adar van het jaar 306 volgens de kleine jaartelling [februari/maart 1546], hier in Parijs, de grote stad en moeder in Frankrijk.
Toelichting
- Transcriptie in de catalogus correct. De vertaling “Twelve Books of the Prophets” (gezamenlijk voor 4a en 4b): zie 4a.
5a Plantijn, Hebreeuwse bijbel in-8°: Pentateuch, 1566
Antwerpen: Christoffel Plantijn, 1566 (4 delen), met de letters van Daniel Bomberg. Antwerpen, MPM R 57.21 (TPP 650, ill. 38). Catalogus pp. 122–123.
Titelpagina (naar de druk)
Omlijsting, buitenrand (Joz. 1:8, rondlopend):
Cartouche (Ps. 25:10):
חסד ואמת
Titel en imprint:
תורה
נדפס עם רב העיון על ידי כריס״טופורו
פלנ״טין במצות השר בומב״ירגי
יצ״ו בשנת שכ״ו לפ״ק פה
העיר המהוללה
אנוי״רשה
Vertaling
Omlijsting: Dit boek van de wet zal niet wijken uit uw mond; overpeins het dag en nacht, opdat gij zorgvuldig doet al wat erin geschreven staat; want dan zult gij uw wegen voorspoedig maken en dan zult gij verstandig handelen (Joz. 1:8).
Cartouche: Alle paden van de Heer zijn goedertierenheid en trouw (Ps. 25:10).
Titel: De vijf boeken van de Tora, gedrukt met grote nauwkeurigheid door Christophorus Plantin, op last van de heer Bomberghe, moge zijn Rots hem behoeden, in het jaar 326 volgens de kleine jaartelling [1565/66], hier in de vermaarde stad Antwerpen.
Colofon (deel III, Hagiografen; naar de catalogus, niet aan de druk gecontroleerd)
לפק׳ ברוך ה׳ אשר לא עזב חסדו ממנו וזכנו לסיים הספר הזה בלי שטן ופגע רע
Gedrukt door en in het huis van Christophorus Plantin, met de matrijzen en letters van Bomberg, en voltooid in de maand Tevet van het jaar 326 volgens de kleine jaartelling [december 1565 / januari 1566]. Gezegend zij de Heer, die zijn goedertierenheid ons niet onthouden heeft (vgl. Gen. 24:27), en ons waardig heeft gemaakt dit boek te voltooien zonder tegenstander en zonder kwaad voorval (vgl. 1 Kon. 5:18 [hebr.] / 5:4).
Correcties op de catalogus
- “Mr. Bomberg”. במצות השר בומב״ירגי יצ״ו: de wensformule יצ״ו geldt een levende. Daniel Bomberg was toen al dood. Bedoeld is Cornelis van Bomberghen, Plantijns compagnon en financier van de Hebreeuwse bijbels (1563–1567). השר is “de heer, de edele”; במצות “op last van”, d.w.z. als opdrachtgever. In het colofon gaat het wél om de letters van (Daniel) Bomberg: דפוסי ואותיות הבומבירגי.
- Omlijsting. De catalogus geeft alleen het cartouche-citaat; de rondlopende tekst Joz. 1:8 ontbreekt.
5b Plantijn, Syrisch Nieuw Testament in Hebreeuwse letters, in-8°, 1575
Antwerpen: Christoffel Plantijn, 1575. Antwerpen, MPM R 55.33 (TPP 667, ill. 57); titelpagina ontbreekt. Catalogus pp. [124–125].
Kop en rubriek van de getoonde bladzijde (naar de druk)
על חילה דמרן ואלהן ישוע משיחא משרינן
למכתב כתבא דאונגליון קדישא קדמית
אונגליון כרוזותא דמתי
Vertaling
Het Nieuwe Testament. Met de kracht van onze Heer en God Jezus de Messias beginnen wij het boek van het heilige Evangelie te schrijven, het eerste evangelie, de prediking van Matteüs.
Toelichting
דיתיקא חדתא is Syrisch (diyatiqē ḥadtā, van Grieks διαθήκη), in Hebreeuwse letters. De tekst is het Syrisch (Peshitta) in Hebreeuwse transcriptie, zonder vocalen in deze uitgave.
Opmerkingen bij de catalogus
- De catalogus zegt dat Plantijn het Syrische NT in Syrische letters drukte in “Part VI” van de Polyglot. In de nummering die op deze site gebruikt wordt is dat deel V. Daar staat ook al de transcriptie in Hebreeuwse letters, in de ondermarge: zo beschrijft Montano het in zijn Alia ad lectorem praefatio (in infima margine, ceu limbus in extrema veste, Hebraicis literis).
6 Plantijn, Hebreeuwse bijbel in-16°: Pentateuch en Vijf Rollen, 1566
Antwerpen: Christoffel Plantijn, 1566 (4 delen). Antwerpen, MPM R 61.11, II (TPP 651, ill. 42). Catalogus pp. [126]–127.
Titelpagina (naar de druk)
Fronton (Ps. 34:9):
וראו כי טוב יי׳
Titel en imprint:
תורה
נדפס עם רב העיון על
ידי כריס״טופורו פלנ״טין
במצות השר בומב״ירגי
יצ״ו בשנת שכ״ו לפ״ק פה
העיר המהוללה
אנוי״רשה
Cartouche onderaan (Jes. 51:4):
כי תורה מאתי תצא
Vertaling
Fronton: Smaakt en ziet dat de Heer goed is (Ps. 34:9).
Titel: zoals 5a: De vijf boeken van de Tora, gedrukt met grote nauwkeurigheid door Christophorus Plantin, op last van de heer Bomberghe, moge zijn Rots hem behoeden, in het jaar 326 [1565/66], hier in de vermaarde stad Antwerpen.
Cartouche: Luistert naar mij, mijn volk, mijn natie, neigt het oor tot mij, want een wet zal van mij uitgaan (Jes. 51:4).
Correcties op de catalogus
- Het citaat Jes. 51:4 in de cartouche onderaan ontbreekt in de catalogus.
- “Mr. Bomberg”: zie 5a.
7a Plantijn, Hebreeuwse bijbel in-24°: Pentateuch, 1573/74
Antwerpen: Christoffel Plantijn, gedateerd 1573, voltooid 1574 (4 delen, zonder vocalen). Antwerpen, MPM R 6.19 (TPP 653, ill. 47). Catalogus p. 128.
Titelpagina (naar de druk)
תורה
נדפס עם רב העיון על ידי
כריס״טופורוס פלנטין יצ״ו
בשנת של״ג לפ״ק פה העיר
המהוללה
אנוי״רשה
Vertaling
De vijf boeken van de Tora, gedrukt met grote nauwkeurigheid door Christophorus Plantin, moge zijn Rots hem behoeden, in het jaar 333 volgens de kleine jaartelling [1572/73], hier in de vermaarde stad Antwerpen.
Correcties op de catalogus
- Spelfout. De catalogus schrijft כריש״טופורוס (met ש); de druk heeft כריס״טופורוס (met ס).
- Bomberghen wordt hier niet meer genoemd: de compagnieschap was in 1567 ontbonden.
- De catalogusvertaling laat “abbreviated era” en de wensformule hier weg.
7b Plantijn, Syrisch Nieuw Testament in-24°, 1575
Antwerpen: Christoffel Plantijn, 1575. Antwerpen, MPM A 256 (TPP 668, ill. 56). Catalogus p. 129.
Titelpagina (naar de druk)
חדתא
Novum Domini nostri Iesu Christi Testamentum Syriace. Antverpiæ, Ex officina Christophori Plantini, Architypographi Regij. M.D.LXXV. Met Plantijns drukkersmerk (passer, Labore et constantia).
Vertaling
Het Nieuwe Testament (Syrisch). Het Nieuwe Testament van onze Heer Jezus Christus in het Syrisch. Antwerpen, in de drukkerij van Christoffel Plantijn, koninklijk aartsdrukker, 1575.
Toelichting
Catalogus correct.
8a Pagnini / Servet, Latijnse bijbel, Lyon 1542
Lyon: Hugues I de la Porte, 1542. Leiden UB 1366 B 2 (Baudrier VII, p. 312). Catalogus pp. 130–131 (afdeling Biblia Latina).
Titelpagina (naar de druk)
BIBLIA sacra ex Santis Pagnini tralatione, sed ad Hebraicæ linguæ amussim nouissimè ita recognita, & scholiis illustrata, ut planè noua editio uideri posit. Accessit præterea Liber interpretationum Hebraicorum, Arabicorum, Græcorumq; nominum, quæ in sacris literis reperiuntur, ordine alphabetico digestus, eodem authore. LVGDVNI, Apud HVGONEM à Porta. M.D.XLII. Cum priuilegio ad annos sex.
Vertaling
De heilige Bijbel in de vertaling van Santes Pagnini, maar onlangs zo nauwkeurig naar het richtsnoer van de Hebreeuwse taal herzien en met scholia toegelicht, dat hij een geheel nieuwe editie kan lijken. Daarbij komt nog een boek met verklaringen van de Hebreeuwse, Arabische en Griekse namen die in de Heilige Schrift voorkomen, alfabetisch geordend, door dezelfde auteur. Lyon, bij Hugues de la Porte, 1542. Met privilege voor zes jaar.
Toelichting
- Drukkersmerk. Een sprekend merk op de naam à Porta: Simson draagt de poortdeuren van Gaza weg (Re 16:3), op de balken Libertatem meam mecum porto (“mijn vrijheid draag ik met mij mee”). In het fronton de Januskop, god van de deuren, met Recondita pando (“ik open wat verborgen is”), daaronder Aeternitati.
- Servet staat niet op de titelpagina; de catalogus schrijft hem de bewerking toe (Michel de Villeneuve). De “scholia” van de titel zijn zijn aandeel.
- Geen Hebreeuws op deze pagina. De volledige titel in de catalogus normaliseert de spelling (novissimé, Graecorumque) en heeft possit, waar de druk posit heeft. Drukfout in de catalogus: menaning.
8b Plantijn, Hebreeuwse bijbel met Pagnini’s interlineaire vertaling, 1584
Antwerpen: Christoffel Plantijn, 1584. MPM A 277 (TPP 646 en pp. 316–319; D&M 5106). Catalogus pp. 132–133 (afdeling Biblia Hebraica).
Titelpagina (naar de druk)
BIBLIA HEBRAICA. EORVNDEM LATINA INTERPRETATIO XANTIS PAGNINI LVCENSIS, Recenter Benedicti Ariæ Montani Hispal. & quorundam aliorum collato studio, ad Hebraicam dictionem diligentissimè expensa. Accesserunt & huic editioni Libri Græcè scripti, qui vocantur Apocryphi, cum interlineari interpretatione Latina ex Bibliis Complutensibus petita. ANTVERPIÆ, Ex officina Christophori Plantini. M. D. LXXXIIII.
Vertaling
Hebreeuwse Bijbel. Met de Latijnse vertaling daarvan door Santes Pagnini van Lucca, onlangs door de gezamenlijke inspanning van Benito Arias Montano uit Sevilla en enkele anderen zeer zorgvuldig aan de Hebreeuwse woordkeus getoetst. Aan deze editie zijn ook de in het Grieks geschreven boeken toegevoegd die Apocriefen heten, met een interlineaire Latijnse vertaling, ontleend aan de Complutensische Bijbel. Antwerpen, uit de drukkerij van Christoffel Plantijn, 1584.
Afgebeeld: Obadja 1:1
Kop ספר עובדיה / LIBER HOBADIAH (“het boek Obadja”). Boven elk Hebreeuws woord de Latijnse vertaling, van rechts naar links te lezen; in de buitenmarge de wortel (חָזָה bij חֲזוֹן) en alternatieve vertalingen.
Visio Hobadiah. Sic dixit Dominus Deus ad Edom: Auditum audiuimus à Domino, & legatus in gentibus est missus: Surgite, & surgamus super eam in prœlium.
Visioen van Obadja. Zo zegt de Heer HEER over Edom: een bericht hebben wij gehoord van de HEER, en een gezant is onder de volken gezonden: Sta op, laten wij tegen haar opstaan ten strijde.
Correcties op de catalogus
- De catalogus citeert de titel als Biblia Hebraica earundem Latina interpretatio; de druk heeft eorundem. Het slaat op Biblia (onzijdig meervoud): “de Latijnse vertaling van dezelfde [boeken]”.
- Kleinigheid in de druk zelf: de kop spelt עובדיה plene, de bijbeltekst עֹבַדְיָה defectief.
9 Soncino, Vroege Profeten met Kimchi, 1485
Soncino: [Joshua Solomon ben Israel Nathan], 1485. Amsterdam UB Inc. 127 (Offenberg, Census 27; BMC 33–34). Catalogus pp. 134–135 (afdeling Biblia Rabbinica).
Op de afgebeelde bladzijde
Kopregel שמואל (Samuël). In de houtsnede tussen ranken, lelies en twee hazen het openingswoord ויהי. Daaronder rechts de ongevocaliseerde bijbeltekst, 1 Sam 1:1–3; links, onder het lemma ויהי in groot corps, het commentaar van David Kimchi in Rashi-schrift. Boven de houtsnede één regel kleine letter, het slot van de voorgaande tekst.
Vertaling
Er was een man uit Ramataïm-Sofim, uit het bergland van Efraïm, en zijn naam was Elkana, zoon van Jerocham, zoon van Elihu, zoon van Tochu, zoon van Suf, een Efraïmiet. Hij had twee vrouwen; de naam van de ene was Hanna en de naam van de tweede Peninna. Peninna had kinderen, maar Hanna had geen kinderen. Die man trok jaar na jaar op uit zijn stad om zich neer te buigen en te offeren voor de HEER van de legermachten in Silo. Daar waren de twee zonen van Eli, Chofni en Pinechas, priesters van de HEER.
Toelichting
- Tekst gelezen van de foto en aangevuld naar de masoretische tekst; voor zover de foto leesbaar is, wijkt de druk niet af.
- De catalogus geeft bij dit nummer geen Hebreeuws; er valt dus niets te corrigeren.
[10a] Münster, Kimchi over Amos, met de brief van Elia Levita, 1531
Bazel: Heinrich Petri, augustus 1531. …BA ROK A 866 (signatuur op de foto links afgesneden; Prijs 34). Catalogus p. 136.
Hebreeuwse titel (naar de druk)
קמחי על עמוס הנביא
Vertaling
Commentaar van Rabbi David Kimchi op de profeet Amos.
Toelichting
- De catalogus spelt פרוש (defectief); de druk heeft פירוש (plene). Verder correct.
10b Estienne / Vatable, de Twaalf Profeten met Kimchi, 1539–1540
Parijs: Robert Estienne, 1539–1540 (twaalf delen, elk met eigen titelpagina). Leiden UB 499 B 7:10 (Schwarzbach 87–92, 99–105), legaat Scaliger. Catalogus pp. 137–138.
Hebreeuwse titel (naar de druk)
עם פירוש רבי דוד קמחי מוגה עם רב העיון על ידי פרנקישקוש וואט׳בלוש
איש נוצרי המלמד במצות המלך האדיר פרנקישקוש יר״ה לבני עמו דעת לשון
קדש ונדפס בבית רוברטוש סט׳פנוש יצ״ו בשנת כ״ה למלך הנזכר היא שנת
רצ״ט לפ״ק פה פא״ריש העיר הגדולה
והאם בצרפת:
Vertaling
Het boek van de Twaalf, met het commentaar (perush) van Rabbi David Kimchi, met grote zorg gecorrigeerd (mugah) door Franciscus Watablus, ish notsri (een Nazarener, een christen), die op last van de machtige koning Franciscus, moge zijn glorie verhoogd worden, zijn volksgenoten de kennis van de heilige taal onderwijst; en gedrukt in het huis van Robertus Stephanus, moge zijn Rots hem behoeden, in het 25e jaar van de genoemde koning, dat is het jaar 299 volgens de kleine jaartelling [1538/39], hier in Parijs, de grote stad en moeder in Tsarfat (Frankrijk).
Toelichting
Engelse vertaling in het artikel over Vatable (dick.wursten.be/scholar), waar deze titelpagina is afgebeeld: “The book of the Twelve with ‘perush’ (= commentary) by Rabbi David Kimhi, meticulously edited by Franciscus Watablus, ‘ish notsri’ (a Nazarene, a christian) who on the orders of the great king Franciscus, teaches the holy language to his countrymen, printed in the house of Robertus Stephanus in the year 25 of the said king, which is the year 299, abbreviated era, here in Paris the great city and mother of ‘Tsarphat’ (= France).”
Onder het drukkersmerk, boven Cum priuilegio Regis: עמי (rechts) en עשו (links); zie het kader bovenaan.
Latijnse titel (naar de druk)
Duodecim Prophetæ cum cōmentariis R. Dauid Kimhi, Hebræi doctissimi, à Francisco Vatablo Hebraicarum literarum professore Regio, accuratiss. emendatis, & locorum Scripturæ passim citatæ adnotatione illustratis, nūc primum Lutetiæ Parisiorum in lucem editi, fauore & auspiciis Christianiss. Galliarum Regis, Francisci primi, qui in Linguarum & studiosæ iuuentutis gratiam, amplis stipendiis Professorum operas redimit & labores compensat. Ex officina Roberti Stephani, typographi Regii. M.D.XXXIX. Cum priuilegio Regis.
Vertaling
De twaalf profeten, met de commentaren van R. David Kimchi, een zeer geleerde Hebreeër, door Franciscus Vatablus, koninklijk hoogleraar Hebreeuws, uiterst nauwkeurig verbeterd en toegelicht met aantekening van de overal aangehaalde Schriftplaatsen; nu voor het eerst te Parijs uitgegeven, met de gunst en onder de auspiciën van de allerchristelijkste koning van Frankrijk, Frans I, die ter wille van de talen en van de leergierige jeugd de diensten van hoogleraren met ruime bezoldiging koopt en hun arbeid vergoedt. Uit de drukkerij van Robert Estienne, koninklijk drukker, 1539. Met koninklijk privilege.
Correcties op de catalogus
- “Mother of France”. De catalogus vertaalt העיר הגדולה והאם בצרפת met “the great city and mother of France”. Er staat “moeder in Frankrijk”: een echo van עיר ואם בישראל, “een stad en moeder in Israël” (2 Sam. 20:19), waar de wijze vrouw van Abel-Bet-Maächa haar stad zo noemt. Parijs is dus de “moederstad” in Frankrijk, zoals Abel er een was in Israël. Zie ook nr. 3.
- Weggelaten in de catalogusvertaling. De twee wensformules ontbreken: יר״ה na de koning (“moge zijn glorie verhoogd worden”) en יצ״ו na Robertus Stephanus (“moge zijn Rots hem behoeden”, een formule voor levenden). האדיר (“machtig”) wordt “great”, en איש נוצרי wordt “a Christian” (zie hieronder).
- Latijnse titel ingekort. De catalogus stopt bij labores compensat; het impressum ontbreekt: Ex officina Roberti Stephani, typographi Regii. M.D.XXXIX. Cum priuilegio Regis. Daarmee valt ook het jaartal 1539 weg, dat de Hebreeuwse datering bevestigt. Verder heeft de catalogus stipendis voor stipendiis.
- Lidwoord. De catalogus schrijft דעת לשון הקדש; de druk heeft דעת לשון קדש, zonder lidwoord.
- De datering klopt: het 25e regeringsjaar van Frans I is 1539; 5299 = herfst 1538 – herfst 1539.
- Vatables rol. Dit is de enige titelpagina in deze reeks die Vatable bij naam noemt en zijn rol omschrijft. Het Hebreeuws en het Latijn zeggen daarover niet hetzelfde.
- Hebreeuws: מוגה עם רב העיון, “met grote zorg gecorrigeerd”. מוגה (mugah, van הגיה, “een tekst corrigeren”) is de vakterm voor een nagelezen en verbeterde tekst; een מגיה is de corrector van een drukkerij. De catalogus vertaalt “meticulously edited”. “Edited” is te ruim: het woord zegt niet dat Vatable de uitgave bezorgde, maar dat hij de tekst verbeterde. Het komt overeen met het Latijnse emendatis.
- Latijn: twee handelingen, beide als deelwoord bij commentariis: accuratiss. emendatis, “uiterst nauwkeurig verbeterd”, en locorum Scripturæ passim citatæ adnotatione illustratis, “toegelicht met aantekening van de overal aangehaalde Schriftplaatsen”: de verwijzingen in de marge. Het gaat dus om Kimchi’s commentaar, niet om de bijbeltekst; in het Hebreeuws kan מוגה grammaticaal op ספר of op פירוש slaan.
- Het Hebreeuws noemt alleen het corrigeren; het annoteren met Schriftplaatsen, het deel dat vooral christelijke lezers diende, staat er niet in.
- איש נוצרי. Vatable duidt zichzelf in het Hebreeuws aan als ish notsri, “een Nazarener”: de term waarmee Joodse bronnen een christen aanduiden. In een uitgave van een Joods commentaar, bestemd voor christelijke lezers, is die zelfaanduiding opmerkelijk. De catalogus vertaalt “a Christian” en laat het eigenaardige van het woord verloren gaan.
10c Fagius, de Psalmen met Kimchi, Isny 1542
Isny: Paulus Fagius, 1542. Leiden UB 874 B 11, legaat Scaliger. Catalogus p. 139.
Hebreeuwse titel (naar de druk)
עם פירוש רבי דוד קמחי נדפס פה בעיר איזנא · עם שטר
קיום הנקרא בלשון רומי פריווילגיום כתוב וחתום
מיד אדונינו הקיסר יר״ה שלא יהיה
שום אדם שידפיסהו תוך משך
עשר שנים מהיום יום ד׳ כ״ב
ימים לחדש כסליו
שנת ש״ב
לפרט
Vertaling
Het boek van de Psalmen, met het commentaar van Rabbi David Kimchi, gedrukt hier in de stad Isny; met een bekrachtigingsakte, in de taal van Rome privilegium genoemd, geschreven en gezegeld door de hand van onze heer de keizer, moge zijn glorie verhoogd worden, dat niemand het mag drukken binnen een termijn van tien jaar vanaf heden, woensdag 22 Kislev, het jaar 302 volgens de [kleine] jaartelling [eind 1541].
Toelichting
- De catalogus normaliseert de spelling: תהלים en פרוש; de druk heeft תהילים en פירוש. Verder komt de transcriptie overeen.
- לפרט (“volgens de telling”) staat hier voluit, waar Estienne en Plantijn לפ״ק gebruiken.
11a Münster, Decalogus met Ibn Ezra, 1527
Bazel: Johann Froben, 1527. Leiden UB 877 G 50 (Prijs 29). Catalogus p. 140.
Volgens de catalogus bevat het boekje het (kortere) commentaar van Abraham ibn Ezra op Ex 20:1–14, met Latijnse vertaling, gevolgd door de Targum Onkelos op die verzen en een passage over de Tien Geboden uit Tseror ha-Mor (“bundeltje mirre”) van Abraham Saba (†1508).
Hebreeuwse titel (naar de druk)
הדברים עם פירוש
הרא״ע
Vertaling
De tien geboden, met het commentaar van de Ra’a [Rabbi Abraham ibn Ezra].
Latijnse titel (naar de druk)
Decalogus præceptorum diuinorum, cum eleganti commentariolo Rabbi Aben Ezra: & Latina uersione Sebastiani Munsteri: unde iuuentus non tam in Hebraismo quàm pietate proficere poterit. Basileae apud Io. Frob. Anno M.D.XXVII.
Vertaling
De Decaloog van de goddelijke geboden, met een sierlijk kort commentaar van Rabbi Aben Ezra en de Latijnse vertaling van Sebastian Münster, waaruit de jeugd niet zozeer in het Hebreeuws als wel in vroomheid vooruit kan gaan. Bazel, bij Johann Froben, 1527.
Toelichting
- De catalogus spelt פרוש; de druk heeft פירוש. Verder correct.
12a–b Bomberg, Eerste en Tweede Rabbijnse Bijbel, Venetië 1515–1517 en 1525
12a: Venetië: Daniel Bomberg, 1515–1517, delen II–III (Late Profeten, Geschriften). MPM B 81–3 (Haberman 8). — 12b: Venetië: Daniel Bomberg, 1525, deel II (Vroege Profeten). MPM B 70 II (Haberman 93). Catalogus pp. 142–143.
Op de afgebeelde bladzijden
12a. Begin van de Psalmen: in een houtsnedekader het woord אשרי (“Gelukkig”, Ps 1:1) met twee palmtakken; daaronder twee regels bijbeltekst met de Targum ernaast, en de inleiding en het commentaar van David Kimchi.
12b. Titelpagina in een portaal met getorste zuilen. Bovenaan שער יהוה החדש, “de nieuwe poort van de HEER” (Jer 26:10; 36:10). Rond het tekstveld Spr 3:16–18:
“Lengte van dagen is in haar rechterhand, in haar linker rijkdom en eer. Haar wegen zijn wegen van liefelijkheid, al haar paden zijn vrede. Zij is een boom des levens voor wie haar vastgrijpen, en wie haar vasthouden zijn gelukkig.” Onder het kader een handgeschreven aantekening (op de foto niet leesbaar).
Hebreeuws in de catalogus
- 12a: ארבעה ועשרים (“vierentwintig”, de vierentwintig boeken van de Hebreeuwse Bijbel). Dit is de titel van de uitgave en staat niet op de afgebeelde bladzijde; aan het origineel te controleren. De gangbare vorm is עשרים וארבעה.
- 12b: [תורה נביאים כתובים] (“Wet, Profeten, Geschriften”), tussen haken: een beschrijvende titel van de catalogus.
- De beschrijving zegt dat bij 12b het begin van Samuël getoond wordt; de foto toont een titelpagina. Misschien is in de tentoonstelling een andere opening gekozen dan gefotografeerd.
14b Giustiniani, Psalterium octaplum, Genua 1516
Genua: Pietro Paolo Porro, voor Niccolò Giustiniani Paolo, 1516. Leiden UB 1368 C 2, legaat Scaliger (D&M 1411). Catalogus pp. 150–151 (afdeling Biblia Polyglotta).
Titelpagina met vijf titels in vier schriften: Latijn en Grieks (rood), Hebreeuws (zwart), Arabisch (zwart), Aramees (rood, in Hebreeuwse letters).
Hebreeuwse titel (naar de druk)
תרגום ושלשה תרגומים
מלטין עם פירושן
Vertaling
Psalmen: Hebreeuws, Grieks, Arabisch, met de Targum, en drie vertalingen in het Latijn, met hun commentaar. Vgl. de Latijnse titel: Psalterium Hebræum, Græcum, Arabicum & Chaldæum, cum tribus latinis interpretationibus & glossis.
Arabische titel (voorlopige lezing)
مزامير عبراني يوناني عربي وكلداني بثلث ترجمة لطين وتفسيرهم
Psalmen, Hebreeuws, Grieks, Arabisch en Chaldeeuws, met drie Latijnse vertalingen en hun verklaring.
Correcties op de catalogus
De catalogus (p. 150) geeft:
| Catalogus | Druk | Fout |
|---|---|---|
| עבדי | עברי “Hebreeuws” | ד voor ר |
| עדבי | ערבי “Arabisch” | ד voor ר |
| תהגום | תרגום “Targum” | ה voor ר |
| הרגומים | תרגומים “vertalingen” | ה voor ת |
| יוואני | יואני “Grieks” | dubbele waw |
| פרושן | פירושן? | uitgevuld woord; aan het origineel te controleren |
Het patroon wijst op een leesfout bij het overschrijven van de kleine, uitgevulde letters van de druk. Zo wordt de catalogustitel onzin: עבדי betekent “mijn dienaar”, תהגום is geen woord. De Aramese titel in rood is op de foto niet betrouwbaar te lezen.
Open vragen
- Nr. 3: het jaartal ש״ג aan het origineel (Leiden) bevestigen.
- עמי / עשו bij Estiennes drukkersmerk: de duiding in het kader is een hypothese; de functie van de punten boven de letters (afkorting, getalswaarde?) is nog na te gaan, bv. in Schwarzfuchs.
- Nr. 12a: de titel ארבעה ועשרים aan het origineel (MPM B 81–3) controleren; idem פירושן bij nr. 14b (Leiden).
- Nr. 5a: het colofon is alleen uit de catalogus overgenomen.