De ratione emendandi Graecos auctores syntagma: de opdracht aan Plantijn

Qvo primùm tempore Aristidē oratorem Latinum à nobis nō sine maximis vigiliis factū edidimus, quoniam in eo scriptore permulta loca partim coniectura sagaci, partim veterum librorū collatione emendaueramus, tanquam ἐπίμετρον huic operi rationem ex ingenio scriptores Græcos emendandi, eaque loca, quæ nō prorsus Chironia sint vlcera, feliciter apteque restituendi, non incommodè, vt nobis tum videbatur, subiunximus: cùm præsertim hoc etiam huc esset accessurum, quòd simul & emendationū in Aristide factarum redderetur ratio, & eædem vicissim ad similia in aliis auctoribus castiganda loca viam patefacerent. Nam quæ in rebus omnibus, & sacris & profanis, vim haberet maximam similitudo, posteaquā per mentis imbecillitatem veras omnium rerū rationes explicare non possemus: eandem in hoc quoque negocio illud effecturam, vt ad vnius emendationis alicuius exemplum aliæ plures alibi non ineptè quasi succrescerent. Quod igitur tum vnius Græci scriptoris auxilio suscipere sustinuimus, vt ex eo ferè solo Græcorum omnium [a2] [p. 4] librorum emendationem tradere nos profiteremur; id nunc quasi resumptis viribus post aliud opus absolutum, loco multo commodiore, paulò pluribus ac maioribus fulti subsidiis, pleniùs & vberiùs docebimus.

Toen wij destijds de redenaar Aristides, niet zonder zeer veel nachtwerk (maximis vigiliis), voor het eerst in het Latijn uitgaven, hadden wij in die auteur zeer veel plaatsen verbeterd, deels door scherpzinnige gissing (coniectura sagaci), deels door vergelijking van oude boeken (veterum librorum collatione). Daarom voegden wij aan dat werk als toegift (ἐπίμετρον) een methode toe om de Griekse auteurs op eigen vernuft (ex ingenio) te verbeteren, en om plaatsen die geen volstrekt ongeneeslijke wonden zijn (Chironia vlcera), gelukkig en passend te herstellen. Dat leek ons toen niet ongepast, vooral omdat zo tegelijk rekenschap werd gegeven (redderetur ratio) van de emendaties in Aristides, en die op hun beurt de weg zouden openen om soortgelijke plaatsen bij andere auteurs te verbeteren. Want gelijkenis (similitudo), die in alle dingen, heilige en profane (sacris et profanis), de grootste kracht heeft, omdat wij door de zwakte van onze geest de ware oorzaken van de dingen niet kunnen verklaren, zou ook hier bewerken dat naar het voorbeeld van één emendatie elders vele andere als vanzelf zouden aangroeien. Wat wij toen met de hulp van één enkele Griekse auteur op ons durfden nemen, alsof wij uit hem alleen de verbetering van alle Griekse boeken konden onderwijzen, dat zullen wij nu, als met hernieuwde krachten, na het voltooien van een ander werk (post aliud opus absolutum), op een veel geschiktere plaats en gesteund door iets meer en grotere hulpmiddelen (subsidiis), vollediger en rijker uiteenzetten.

Ac primo quidem loco de Aristide nostro correctionum exempla sumemus, quæ in eo sunt propemodum innumera. Nam præter nostras coniecturas, & collationem orationum duarū ab Aldo editarum, atque etiam codicem ab A. Arlenio cum vetere quodam collatum; tribus manuscriptis post Aristidem iam editum vsi nos sumus: quorū duos Venetiis bibliothecæ duæ, altera S. Antonij, altera SS. Ioannis & Pauli, tertiū ex Augustanæ reip. bibliotheca H. Wolfius nobis vtendum dedit. Quin etiam M. Sophiani codicem partim ab ipso correctum, partim cū veteribus collatum I. V. Pinellus Patauij nobiscum communicauit.

In de eerste plaats nemen wij de voorbeelden van verbeteringen uit onze Aristides, waarin ze bijna ontelbaar zijn. Want behalve onze eigen gissingen (coniecturas), de collatie van de twee door Aldus uitgegeven redevoeringen en ook een codex die A. Arlenius met een oud exemplaar had vergeleken, hebben wij na de uitgave van Aristides drie handschriften gebruikt. Twee daarvan stelden twee bibliotheken in Venetië ter beschikking, die van Sant’Antonio en die van Santi Giovanni e Paolo; het derde leende H. Wolf ons uit de bibliotheek van de stad Augsburg. Bovendien heeft I. V. Pinelli in Padua ons de codex van M. Sophianos ter beschikking gesteld, die deels door Sophianos zelf verbeterd, deels met oude handschriften vergeleken was.

Secundo verò loco Heliodori historiam adducemus, ex duobus antiquis codicibus mirū in modū à nobis emendatum. Etenim primùm cum Vaticano codice collatum hoc opus à quodam fuit: deinde ex alio in Italia scripto libro G. Falkenburgius idē emendauit. Ex vtriusque porrò libri notis in vnū collectis Heliodorum nos correximus, nostris etiā alicubi coniecturis interiectis.

In de tweede plaats halen wij de geschiedenis van Heliodorus aan, die wij uit twee oude codices wonderwel hebben verbeterd. Dit werk werd namelijk eerst door iemand met een Vaticaanse codex vergeleken; daarna heeft G. Falkenburg het verbeterd uit een ander boek dat in Italië geschreven was. Uit de aantekeningen bij beide, tot één geheel samengebracht, hebben wij Heliodorus gecorrigeerd, hier en daar met onze eigen gissingen ertussen.

Tertio loco volumē oratorum ab Aldo simul excusorum, Lysiæ, Dinarchi, Andocidis, &c. proferemus: quod quidē [p. 5] solo nos ingenio iuuante locis plurimis repurgauimus. Quartò succedent Synesii aliquot opuscula, Græcè & Latinè primùm à nobis edita: quæ nobis I. Oporinus, & I. V. Pinellus è suis bibliothecis, H. Wolfius ex Augustana, suppeditarunt. Itaque partim è scriptorum inter se collatione, partim nostra sagacia freti, nō difficulter eadem restituimus.

In de derde plaats brengen wij de bundel redenaars die Aldus samen heeft gedrukt: Lysias, Dinarchus, Andocides enzovoort. Die hebben wij op zeer veel plaatsen gezuiverd met alleen ons eigen vernuft als hulp (solo ingenio). In de vierde plaats volgen enkele werkjes van Synesius, door ons voor het eerst in het Grieks en het Latijn uitgegeven. Die leverden ons I. Oporinus en I. V. Pinelli uit hun bibliotheken, en H. Wolf uit die van Augsburg. Wij hebben ze zonder veel moeite hersteld, deels door de handschriften onderling te vergelijken (scriptorum inter se collatione), deels op onze eigen speurzin vertrouwend.

Et quoniā hæc numero pauca sunt, ex aliis quoque scriptoribus, vt Polybio, Thucydide, Iustino, Clemente, & reliquis emendationes aliquot conglutinabimus. Postremò libros octo nouarum lectionum tanquam triarium aduocabimus: in quibus nostra multa, quædam etiam veterum librorum sunt. Atque hæc ferè sunt nostræ huius disciplinæ siue fundamenta, siue subsidia: quibus nisi, rursum hoc opus maioribus viribus & animis aggredimur.

En omdat dat er in aantal weinig zijn, voegen wij er ook emendaties uit andere auteurs aan toe, zoals Polybius, Thucydides, Justinus, Clemens en de overigen. Ten slotte roepen wij de acht boeken Novae lectiones erbij als achterhoede (tanquam triarium): daarin is veel van onszelf, maar sommige lezingen komen ook uit oude boeken. Dat zijn zo ongeveer de grondslagen of hulpmiddelen (fundamenta siue subsidia) van deze discipline van ons. Daarop steunend vatten wij dit werk opnieuw aan, met meer kracht en meer moed.

Quod enim ad ordinem tradendi attinet, in eo nihil mutabimus. Etenim quæ literæ in quas corrumpi ac degenerare soleant, singillatim primùm ostendemus. Deinde quæ literæ vel addi, vel omitti temerè soleant, docebimus: atque etiam ad syllabas, & verba plura tum superflua, tum desiderata veniemus. Hinc ad coniunctionem vocabulorum disiungendorum, & vicissim disiunctionem coniungendorum progrediemur: & alia quædam denique ad hoc negotium quæ pertinent, breuiter addemus.

Aan de volgorde van behandeling veranderen wij niets. Eerst laten wij één voor één zien welke letters gewoonlijk in welke andere verbasteren. Daarna leren wij welke letters lichtvaardig worden toegevoegd of weggelaten, en komen wij ook bij lettergrepen en hele woorden, nu eens overbodige, dan weer ontbrekende. Vandaar gaan wij over naar woorden die ten onrechte aaneengeschreven zijn en gescheiden moeten worden, en omgekeerd naar woorden die ten onrechte gescheiden zijn en verbonden moeten worden. Tot slot voegen wij nog kort enkele andere zaken toe die hierbij horen.

Quibus in omnibus etiam idem, [a3] [p. 6] quod olim obseruaueramus, vsu veniet, vt quæcunque codicum ope scripturæ emendatæ proponētur, nota parentheseos desinentis insigniantur, & à reliquis, quæ lectoris submittuntur iudicio, discernantur.

In dat alles zal ook gebeuren wat wij vroeger al in acht namen: alle lezingen die met behulp van handschriften (codicum ope) verbeterd worden voorgesteld, krijgen als merkteken een sluitend haakje (nota parentheseos desinentis), zodat ze onderscheiden worden van de overige, die aan het oordeel van de lezer worden voorgelegd (quæ lectoris submittuntur iudicio).

Hunc porrò laborē nostrum, qui re vera maior fuit quàm videri cuiquā poterit, C. Plantine, tibi dicatum volumus, cum quia singulari quadā beneuolentia me meosque conatus hactenus prosecutus es, quod ego felicitatis in parte non exigua pono: tum quia sic de literis omnibus meritus es, ac mereris indies, dum summa industria, maximis sumptibus, ineffabili elegantia libros optimos publici iuris facis; nemo vt sit, qui studiosorum in cohorte censeri velit, quin multis nominibus tibi se deuinctum fateri cogatur. Gratū igitur hunc animum nostrum, & publicis & priuatis de causis hoc pacto nobis testatum, nunc quidem relinquere visum fuit: id quod tu, qua es humanitate, nisi optimè non poteris interpretari. Vale.

Deze arbeid van ons, die in werkelijkheid groter was dan iemand kan vermoeden, willen wij aan u, C. Plantijn, opdragen. Ten eerste omdat u mij en mijn ondernemingen tot nu toe met een bijzondere welwillendheid (singulari beneuolentia) hebt begeleid, wat ik als een niet gering deel van mijn geluk beschouw. Ten tweede omdat u zich zo verdienstelijk hebt gemaakt, en dagelijks maakt, voor alle letteren: met de grootste vlijt, de grootste kosten en een onzegbare elegantie maakt u de beste boeken tot gemeengoed (publici iuris facis), zodat niemand die tot de schare der geleerden gerekend wil worden, niet moet erkennen dat hij u om vele redenen verplicht is. Daarom leek het ons goed deze dankbaarheid, om publieke en persoonlijke redenen, nu op deze wijze vast te leggen. Met uw menselijkheid (humanitate) zult u dat niet anders dan ten beste kunnen uitleggen. Vaarwel.