Plantijn en het Geneefse psalter, 1564

Bron

Artikel

Howard Slenk, ‘Christophe Plantin and the Genevan Psalter’, Tijdschrift van de Vereniging voor Nederlandse Muziekgeschiedenis 20/4 (1967), pp. 226–248 (JSTOR). Een spin-off van zijn dissertatie The Huguenot Psalter in the Low Countries: A Study of Its Monophonic and Polyphonic Manifestations in the Sixteenth Century (Ohio State University, 1965).

Het psalmboek

Les Pseaumes de David, mis en rime françoise. Antwerpen: Christoffel Plantijn, 1564. 24°, A–Z⁸ Aa–Ee⁸ [ ]⁴ (Slenk: A⁸–Ff⁴), 228 bladen. Voet 722. Zeven bekende exemplaren (Museum Plantin-Moretus, KB Den Haag 2×, BnF, British Library, Genève, Brookline).

Varianten

Leon Voet (The Plantin Press, 1980–1983, nr. 722) onderscheidt vier varianten van het slot. Zijn beschrijving is later dan Slenk en overtuigt (hier naar de catalogus van de BnF):

• A: katern Ee van 6 bladen, het laatste blanco met een handgeschreven goedkeuring. Dit is Schellinck's exemplaar in het MPM.
• B: katern Ee van 8 bladen, met de Table des Pseaumes selon l'ordre de l'alphabet op Ee–Ee8. Dit is het exemplaar in Londen.
• C: Ee van 8 bladen plus een ongesigneerd katern van 4 bladen met een Latijns register en de gedrukte goedkeuring van Schellinck (Brussel, 22 september 1564). Dit is het exemplaar van de BnF.
• D: Ee van 8 bladen plus 4 bladen met de tafel voor de kerk van Genève. Dit is het exemplaar in Genève. Over die tafel en de Geneefse zangpraktijk: de Table pour trouver les Pseaumes van 1562 op de psalmensite.

Archief

Museum Plantin-Moretus: Grand livre des affaires (Arch. II), Journal des affaires (Arch. III), verkoopregisters (Arch. XXXIX), notarieel afschrift van het privilege (Arch. CXVI).

Het psalmboek

Het Geneefse psalter van 1562 was het grootste uitgeversproject van de eeuw: de Geneefse drukker-uitgever Antoine Vincent liet tienduizenden exemplaren drukken in Genève, Parijs, Lyon en elders. In de Nederlanden gold het psalmboek toen al als ketters, ook al stond het pas in 1570 op een index. Wie de psalmen op straat zong, werd vervolgd (plakkaat van Valenciennes, december 1561), en bij huiszoekingen werden Marot-psalters in beslag genomen.

Plantijn's uitgave was de eerste in de Nederlanden die de psalmen met hun Geneefse melodieën bood. Het psalmboek bevat de 150 psalmen, de Decaloog en het Nunc dimittis. Onder de noten staat telkens alleen de eerste strofe, zoals in de Geneefse psalters gebruikelijk was.

Plantijn had geen schone lei. In 1562 was een ketterse uitgave, de Briefve instruction pour prier, tot zijn drukkerij herleid. Hij week toen anderhalf jaar uit naar Parijs, en zijn goederen werden in beslag genomen door ‘schuldeisers’, in werkelijkheid vrienden die zo een confiscatie door de overheid voorkwamen.

Hoe Plantijn laveerde

1. Contact met Genève, maar zonder het te laten zien

Een van de ‘schuldeisers’ die Plantijn in oktober 1563 afbetaalde, was Antoine Vincent zelf, die toen in Antwerpen was. In 1562, toen Plantijn in Parijs zat, drukte zijn Parijse compagnon Martin Le Jeune het psalter ‘pour Antoine Vincent’. Slenk vermoedt dat Vincent's bezoek aan Antwerpen in het najaar van 1563 de aanleiding was voor de uitgave van 1564. Terwijl zijn eigen pers het psalter drukte, verkocht Plantijn bovendien Lyonese psalters aan een boekhandelaar in Bergen.

2. Officiële dekking, laag op laag

• Hij vroeg een koninklijk privilege aan via de Raad van Brabant (mei/juni 1564). Dat privilege gold ook voor een Nederlands psalter, dat nooit verscheen.
• Het privilege steunde op eerdere goedkeuringen door Josse Schellinck, pastoor van Sint-Niklaas in Brussel, van psalters bij Simon Cock en Maarten Nuyts. Schellinck keurde de tekst opnieuw voor Plantijn en vond hem ‘Catholicque’. Daarna verklaarden wereldlijke commissarissen dat het psalmboek niets tegen het christelijk geloof bevatte.
• Plantijn liet het privilege door een notaris afschrijven. Het stuk was voor hem kennelijk belangrijk.
• Na het drukken keurde Schellinck het psalmboek een tweede keer goed (22 september 1564). Die verklaring werd op het laatste blad meegedrukt. Schellinck's eigen exemplaar, met zijn handgeschreven goedkeuring en vier verbeteringen, is bewaard in het Museum Plantin-Moretus (zie hieronder).
• De namen van Marot en Bèze staan niet op de titelpagina, zodat de Geneefse herkomst niet meteen opviel.
• In het Grand livre staat een geschenk aan de censor: de werken van Ambrosius, een Latijns psalter en de Considerationi van Juan de Valdés. Een boek van Valdés als geschenk aan een censor is niet zonder ironie.

3. Eén uitgave voor twee confessies

Het laatste vel, met de registers, bestaat in verschillende versies (zie Bron). De meeste exemplaren hebben een Latijns register van de psalmen, voor katholieke kopers. Het exemplaar in Genève heeft in plaats daarvan een Table pour trouver les Pseaumes selon l'ordre qu'on les chante en l'Eglise de Geneve, een wegwijzer voor de gereformeerde eredienst. Beide registers zijn door Plantijn gedrukt, en beide versies dragen op het laatste blad Schellinck's goedkeuring. Slenk verbindt dit met de opmerking van Florimond de Raemond dat ook katholieken deze psalmen graag zongen. Commercieel was het slim, maar het verhoogde het risico. Hoe zo’n tafel werkte (in Genève zong men het psalter in een vaste volgorde door), staat op de psalmensite.

4. Een aangepaste boekhouding

Dit is Slenk's meest opvallende vondst. Het psalmboek werd gedrukt ‘par demyes feilles, deux ensemble’ (halfvelsimpositie): elk gedrukt vel leverde twee exemplaren op. Het papierverbruik (19 vellen × 3 riem) komt uit op 3.000 exemplaren, niet op de 1.500 in de boekhouding. In het Grand livre heeft iemand ‘15’ over de oorspronkelijke ‘30’ geschreven. Slenk leest dat als een bewuste vervalsing: als de overheid ging zoeken, telde het officiële register maar 1.500 exemplaren, en de rest kon verborgen blijven.

5. Snel verkopen en de voorraad buiten bereik brengen

De verkoop begon op 1 oktober 1564. Tot 9 november werden 481 exemplaren verkocht, vooral aan Antwerpse boekhandelaars, plus 25 aan Pierre Haultin in Parijs. Slenk telt daar nog 400 exemplaren bij: een zending van ‘400 Psalterium in 24^to’ op 25 oktober aan Lucas Brayer in Parijs, een protestant wiens goederen Plantijn eerder op dezelfde manier had helpen beschermen als de zijne beschermd waren. Hij beroept zich daarvoor op de prijs (3 patard per stuk, precies die van de ongebonden Franse psalmen) en vermoedt dat Plantijn toen al onraad rook. Of die boeking het Franse psalter betreft, is echter twijfelachtig (zie de kanttekeningen).

De verbeteringen van de censor

In zijn exemplaar (Museum Plantin-Moretus) bracht Schellinck vier verbeteringen aan. Eén is een zetfout; Slenk zegt niet welke. De andere drie veranderen een woord of een regel in de berijming van Bèze. Drie van de vier verbeteringen staan ook in de gedrukte errata in het laatste katern van de exemplaren in Parijs, Brookline en Den Haag; één ontsnapte aan de zetter. In de lopende tekst is niets veranderd. Het Londense exemplaar (British Library, Google Books) heeft geen errata. Het eindigt met het Franse register op de beginregels in katern Ee. Slenk beschouwde het als onvolledig, omdat het laatste katern van vier bladen zou ontbreken. Voet, die na Slenk schreef, beschrijft het als een eigen variant (B), en dat is overtuigend. Het past bij Plantijn's Journal: het laatste vel (‘ou est la table’) werd pas op 30 september gedrukt, en de verkoop begon op 1 oktober. Exemplaren van variant B zijn dus zonder de gedrukte goedkeuring van Schellinck in omloop gekomen.

Volgens Slenk zijn de twee verbeteringen in Ps. 119 de oorspronkelijke lezingen van Bèze, uit Octante trois pseaumes (1551) en latere uitgaven van de 83 psalmen. Schellinck had dus zo'n uitgave bij de hand. De verbetering in Ps. 106 komt in geen enkele bekende versie van Bèze voor: ze komt uit een verloren psalter, of van Schellinck zelf. Pierre Pidoux vergeleek de lezingen voor Slenk met het materiaal voor zijn editie van Bèze.

Alle drie de verbeteringen brengen de berijming dichter bij de Vulgaat; de twee in Ps. 119 ook dichter bij het Hebreeuws. Zie het PS voor de vergelijking.

Verbod en nasleep

Op 13 oktober verkocht Plantijn 24 exemplaren aan een boekhandelaar aan het hof in Brussel. Zo kwam het psalmboek bij landvoogdes Margaretha van Parma terecht. Op 6 november stuurde zij een exemplaar naar de theologische faculteit van Leuven. Nog vóór 15 november werden alle exemplaren die men kon vinden in beslag genomen en verbrand. Filips II prees haar optreden, want ‘le principal venin se sème par Anvers’.

Volgens Slenk ontsnapte het grootste deel van de oplage toch: 881 exemplaren waren verkocht of verstuurd, en 1.500 stonden niet in de boeken. Valt de zending aan Brayer weg, dan zijn het 481 verkochte exemplaren, en rust die stelling alleen nog op de 1.500 die uit de boekhouding verdwenen. In 1570 drukte Plantijn, als architypographus regius, zelf de index die dit psalter verbood. In 1578, toen Antwerpen in calvinistische handen was, verstuurde hij vanuit Frankfurt ‘Psalmes plantin’ naar Engeland, veertien jaar na de zogenaamde vernietiging.

Tekst of melodie?

Volgens Slenk was het bezwaar van de overheid niet de tekst, maar de muziek. Margaretha, Viglius en Schellinck gaven alle drie toe dat de vertaling misschien in orde was, en Schellinck zei van de melodieën niets te weten. Margaretha's bezwaar was dat men niet ‘du chant et notes des sectaires’ gebruik mocht maken, de melodieën die in Doornik en Valenciennes gezongen werden. Dat sluit aan bij de Parijse faculteit, die twintig jaar eerder Marot's psalmen zonder muziek toeliet, maar de uitgaven met melodieën verbood.

Plantijn's strategie, de tekst laten goedkeuren, werkte dus tegen een theologisch bezwaar. Tegen de melodie als confessioneel herkenningsteken hielp ze niet.

Het verhaal toont Plantijn's werkwijze in het klein: formele rechtzinnigheid, zo grondig mogelijk verkregen en vastgelegd; dubbelzinnigheid in het product zelf; een boekhouding die wordt aangepast waar dat nodig is; en een internationaal netwerk om op terug te vallen. Er was een markt (in 1564 bezochten duizenden Antwerpse calvinisten clandestiene diensten waar deze psalmen gezongen werden), en Plantijn dekte zich juridisch in zonder die markt op te geven. Vergelijk Plantijn's gecensureerde Vatable-bijbel, waar hij met hetzelfde soort risico anders omging.

Kanttekeningen

• Psalm 106. Schellinck's verbetering ‘Picqué par leurs devotions’ → ‘inventions’ staat in Psalm 106. Slenk schrijft eerst ‘Psalm 108’, later wel ‘Psalm 106’.
• De zending aan Brayer. Of de ‘400 Psalterium in 24^to’ het Franse psalter betreffen, is twijfelachtig.
  • In Slenk's eigen transcriptie (noot 37) staan op dezelfde rekening eerst, op 4 oktober, ‘24 Pseaumes’ en ‘1 Pseaulmes re[lié] bas[ane]’, en daarna ‘400 Psalterium’. Dezelfde klerk onderscheidt dus Pseaumes van Psalterium. Slenk's tegenvoorbeeld (‘Psalterium flameng’) bevestigt eerder de regel: een psalter in de volkstaal krijgt de taal erbij. Een Psalterium zonder meer is een Latijns psalter.
  • De prijs bewijst weinig. Ongebonden boeken werden naar het aantal vellen geprijsd, en Plantijn had volgens Slenk zelf een Latijns psalter in hetzelfde formaat (noot 38).
  • Dat Brayer protestant was, zegt niets over welk boek hij kocht.
  • De boeking van 4 oktober heeft geen jaartal, die van 25 oktober wel: ‘1565’. In een doorlopende rekening wijst een expliciet jaartal vaak op een nieuw jaar. Het jaartal lijkt dus juist te zijn. Dan gaat het om een zending van een jaar na het verbod, en het is weinig waarschijnlijk dat Plantijn een verbrand boek onder zijn eigen naam zou boeken, terwijl hij elders de oplage verdoezelde.
  • Dat de vage term bewuste camouflage zou zijn, is niet uit te sluiten, maar het blijft speculatie.
• De verwijzingen naar Arch. XXXIX kloppen niet met de foliëring. Volgens Denucé's inventaris (Franç., n° 39, Libraires et autres 1564) telt het register 195 bladen, genummerd vanaf fol. 184. Slenk verwijst er drie keer naar met een lager nummer: fol. 1r (Pierre de la Tombe, noot 31), fol. 18v (Lescallier, noot 12) en fol. 132v (Brayer, noot 37). Omdat het systematisch is, gaat het vermoedelijk om een andere nummering: een tweede foliëring in het register zelf, of een eigen telling. Zijn verwijzingen zijn in deze vorm niet rechtstreeks na te slaan. De index op de eerste vijf bladen en de rekening van Pierre de la Tombe (Slenk's fol. 1r) kunnen helpen om zijn nummers om te rekenen. Het register is digitaal beschikbaar via DAMS.
• Welk register is aangepast. In de lopende tekst gaat het om het Grand livre; in Slenk's conclusie (punt 4) staat ‘journal’.
• Schellinck's exemplaar. Slenk spreekt van ‘seven blank folios’ op de plaats van de registers. Voet beschrijft katern Ee in dat exemplaar als 6 bladen, met de handgeschreven goedkeuring op het laatste (blanco) blad. De twee beschrijvingen zijn niet met elkaar in overeenstemming te brengen zonder het exemplaar zelf te zien.
• Datum van het privilege. Die is verward (26 mei, 16 juni, 26 juni 1564); Slenk bespreekt dat zelf in noot 14.
• ‘881 verkocht, 1.500 verborgen’ is een afleiding, geen gegeven (en zonder Brayer: 481). Het ‘Psalmes plantin’ van 1578 bewijst dat er exemplaren overbleven, niet hoeveel.
• Het artikel is van 1967. Voet's bibliografie (1980–1983) beschrijft het slot van het psalmboek nauwkeuriger, met vier varianten (zie Bron). De beschrijving van de BnF, naar Voet, neemt Slenk's oplage van 3.000 exemplaren over.

PS: de verbeteringen van Schellinck, exegetisch bekeken

Bij de drie tekstverbeteringen in Schellinck's exemplaar is het nuttig ook naar het Hebreeuws en de Septuaginta te kijken, en niet alleen naar de Vulgaat. Voor Ps. 119 staat bovendien Bèze's eigen eerste versie (1551) naast de herziene tekst van 1562.

1. Ps. 106 (Vg. 105), strofe 16, vers 29

A Baal-Peor neantmoins
Tout apres leurs coeurs furent joints
Pour manger des morts les offrandes
Dont en ses indignations
Dieu les frappa de plaies grandes
Piqué par leurs devotions.

Het Hebreeuwse מַעֲלָלִים betekent ‘daden, praktijken’. De Septuaginta (ἐπιτηδεύματα, ‘gewoonten, bezigheden’) en de Vulgaat (adinventiones, ‘verzinsels’) maken daar al iets ongunstigers van. Inventions is het Vulgaatwoord. Geen van beide Franse woorden geeft het Hebreeuws exact weer. Bèze kiest met devotions voor een uitleg vanuit de context: het gaat om de offermaaltijden voor Baal-Peor, dus om cultische handelingen. Exegetisch is dat te verdedigen. Maar het woord heeft in 1562 een confessionele lading: de afgodendienst van Israël wordt ‘devotie’, en een katholieke lezer hoort daarin de eigen vroomheid. Schellinck neemt die lading weg door het woord van de Vulgaat terug te zetten. Slenk vond deze lezing in geen enkele versie van Bèze. Het is dus vermoedelijk Schellinck's eigen ingreep.

2. Ps. 119 (Vg. 118), strofe 11 (Gimel), vers 21

גָּעַר, ἐπιτιμάω en increpare betekenen alle drie ‘berispen, uitvaren tegen’. Dat is precies tancer. Bèze's eerste versie was dus letterlijk, ten opzichte van het Hebreeuws én van de Vulgaat. In 1562 maakte hij er het vagere traiter rudement van: God behandelt de hoogmoedigen hard, maar het spreken, het berispen, is verdwenen. Waarom Bèze dat veranderde, is niet duidelijk. Een reden van klank of stijl ligt voor de hand: tancer kon huiselijk of zwak klinken. Schellinck herstelt de lezing van 1551, en die is in dit geval zowel ‘katholieker’ als ‘hebreeuwser’.

3. Ps. 119 (Vg. 118), strofe 57 (Samech), vers 114

Het Hebreeuwse werkwoord יִחֵל is ‘wachten, hopen’, dus attendre. Het voorwerp is דְּבָרְךָ, ‘uw woord’, en dat is in deze context de belofte. De lezing van 1551 geeft dus beide elementen weer: het wachten en het woord, als promesse. De versie van 1562 maakt God zelf tot voorwerp van het wachten en laat het woord weg. Dat is vromer, maar minder nauwkeurig. Ook hier is wat Schellinck herstelt de lezing die het dichtst bij het Hebreeuws én bij de Vulgaat staat.

Analyse

• Alle drie de verbeteringen brengen de tekst dichter bij de Vulgaat. Dat was de maatstaf van een katholieke censor.
• Bij Ps. 119 valt de Vulgaat samen met het Hebreeuws. Schellinck kiest daar telkens de oudere, letterlijkere lezing van Bèze zelf. Hij verbetert Bèze dus met Bèze. Dat maakt de ingreep moeilijk aan te vechten: het is de tekst van de Geneefse dichter, maar in een eerdere en preciezere vorm.
• Alleen in Ps. 106 grijpt hij in tegen alle bekende versies van Bèze. Dat is ook de enige plaats waar het gedrukte woord confessioneel gelezen kon worden. Devotions is geen vertaalfout, maar een interpretatie met een polemische ondertoon. Schellinck vervangt het door het neutrale woord van de Vulgaat.
• Het is een lichte censuur. Er verdwijnt niets uit de leer: geen strofe, geen gedachte, alleen drie woorden of halve regels. Dat past bij wat Schellinck later verklaarde: de berijming als zodanig vond hij goed. Het past ook bij de uitkomst: het psalmboek werd niet om zijn tekst verboden, maar om zijn melodieën.
• Schellinck las nauwkeurig en had gereedschap. Hij had een uitgave van Octante trois pseaumes naast zich, en hij legde Bèze's verzen naast de Latijnse tekst. Dit is geen formele stempel, maar een filologische controle. Dat Plantijn hem daarvoor met boeken bedankte, ligt in de lijn daarvan.