Plantijn drukt de psalmen van Genève (1564)

Een verboden boek, een gewillige censor en een boekhouding die niet klopt.

Een boek dat iedereen wilde hebben

In 1562 was het Geneefse psalter eindelijk compleet: alle 150 psalmen, berijmd door Clément Marot en Théodore de Bèze, elk met een eigen melodie. Het werd meteen een bestseller. De Geneefse uitgever Antoine Vincent liet het boek in één jaar drukken door tientallen drukkers in Genève, Parijs, Lyon en elders, in tienduizenden exemplaren. Zelfs een fel antiprotestantse schrijver als Florimond de Raemond moest toegeven dat iedereen de psalmen zong, katholieken net zo goed als protestanten.

In de Nederlanden lag dat anders. Daar waren de psalmen van Marot en Bèze het herkenningslied geworden van de calvinisten, die in Antwerpen, Doornik, Valenciennes en Rijsel in het geheim samenkwamen. In Valenciennes trokken ze in 1561 zingend door de straten. Filips II verbood daarop het zingen van psalmen in het openbaar. Bij huiszoekingen werden psalmboekjes in beslag genomen, en wie er een in huis had, zwoer liever dat iemand anders het daar had neergelegd.

Juist in die jaren besloot de Antwerpse drukker Christoffel Plantijn het volledige Geneefse psalter uit te geven, mét de melodieën. Het was de eerste keer dat de Geneefse psalmen met hun wijzen in de Nederlanden werden gedrukt.

Een drukker met een verleden

Plantijn was geen onbeschreven blad. In 1562 was een ketters boekje, de Briefve instruction pour prier, tot zijn drukkerij herleid. Hij vertrok toen voor anderhalf jaar naar Parijs. Thuis werden zijn bezittingen in beslag genomen door zogenaamde schuldeisers, in werkelijkheid vrienden, zodat de overheid er niet aan kon komen.

Een van die ‘schuldeisers’ was Antoine Vincent, de man achter het Geneefse psalter. In oktober 1563 was Vincent in Antwerpen en kreeg hij van Plantijn zijn geld terug. Kort daarna begon Plantijn aan zijn eigen psalter. Toeval is dat waarschijnlijk niet.

Alles volgens het boekje

Plantijn wist dat hij met vuur speelde, en hij nam zijn voorzorgen.

Hij vroeg en kreeg een koninklijk privilege. De tekst werd gekeurd door Josse Schellinck, pastoor van Sint-Niklaas in Brussel, die de berijming ‘katholiek’ vond. Daarna keurden ook wereldlijke ambtenaren het boek goed. Plantijn liet het privilege zelfs door een notaris afschrijven: dat papier kon hij later nog nodig hebben.

Op de titelpagina liet hij de namen van Marot en Bèze weg. Er stond alleen: Les Pseaumes de David, mis en rime françoise. Wie niet beter wist, zag niet dat het om het psalter van Genève ging.

Toen het boek gedrukt was, liet hij het nog een keer keuren. Schellinck las het nauwkeurig na, verbeterde met de hand een paar regels van Bèze, en schreef in zijn exemplaar dat het boek ‘niet in strijd’ was ‘met het katholieke geloof’. Dat exemplaar bestaat nog: het ligt in het Museum Plantin-Moretus in Antwerpen. Volgens Plantijn's boekhouding kreeg de censor als dank enkele boeken cadeau.

Schellinck had al eerder psalmen goedgekeurd: de Franse psalmen van de Antwerpse drukker Maarten Nuyts, en de Nederlandse psalmen van Simon Cock. Bij die laatste gaat het vermoedelijk om de Souterliedekens.

Twee boeken in één

Het slimste deel zit achteraan in het boek. Het laatste katern, met de registers, drukte Plantijn in twee versies.

De meeste exemplaren hebben een Latijns register: de psalmen gerangschikt naar hun Latijnse beginwoorden, zoals een katholieke koper ze kende uit de liturgie. Maar het exemplaar dat nu in Genève ligt, heeft iets anders: een Table pour trouver les Pseaumes selon l'ordre qu'on les chante en l'Eglise de Geneve, een lijst die aangeeft welke psalm er op welke zondag in de kerk van Genève gezongen werd (zie deze pagina over die tabel). Dat is een handleiding voor de gereformeerde eredienst.

Beide versies eindigen met dezelfde goedkeuring van de Brusselse pastoor. Hetzelfde boek kon dus naar een katholieke en naar een calvinistische koper, en elk kreeg wat hij zocht.

Verkocht, verboden, verbrand

Op 1 oktober 1564 ging het boek in de verkoop. In zes weken verkocht Plantijn bijna 500 exemplaren, vooral aan Antwerpse boekhandelaars, enkele tientallen ook aan collega's in Parijs.

Slenk meende dat Plantijn op 25 oktober nog eens 400 exemplaren naar de protestantse boekhandelaar Lucas Brayer in Parijs stuurde, buiten bereik van de Brusselse overheid. Dat is onzeker. In zijn boekhouding staat bij die zending ‘Psalterium’, en dat is waarschijnlijk een Latijns psalter. Bovendien lijkt het jaartal bij die boeking 1565 te zijn, een jaar na het verbod, en dat maakt het wel erg onwaarschijnlijk.

Een paar exemplaren gingen naar een boekhandelaar aan het hof in Brussel. Zo kwam het boek op het bureau van landvoogdes Margaretha van Parma, en zij greep onmiddellijk in. Op 6 november stuurde ze een exemplaar naar de theologen in Leuven, en nog vóór half november werden alle exemplaren die men kon vinden in beslag genomen en verbrand. Plantijn kreeg het bevel ook zijn eigen voorraad te vernietigen. Koning Filips II was tevreden en schreef zijn zus dat het voornaamste gif uit Antwerpen kwam.

Niet de woorden, maar de wijs

Het opvallende is dat niemand iets tegen de tekst had. Pastoor Schellinck bleef erbij dat de berijming goed was. Margaretha schreef zelf dat de vertaling ‘misschien gezond’ was, en ook president Viglius van de Geheime Raad meldde dat enkele heren de tekst in orde vonden.

Het probleem waren de melodieën. Dat waren de wijzen die de ‘sectarissen’ in Doornik en Valenciennes zongen, en die mochten niet, schreef Margaretha aan de koning, ook al zou er in de tekst geen kwaad zitten. Schellinck had de melodieën ook nooit beoordeeld: daar wist hij naar eigen zeggen niets van.

Dat was niet nieuw. Twintig jaar eerder had de theologische faculteit in Parijs Marot's psalmen al toegelaten zónder muziek, en verboden mét muziek. Een psalm die je leest is een gedicht. Een psalm die je samen zingt, op de Geneefse wijs, is een belijdenis.

De verdwenen 1.500

Was het boek daarmee verdwenen? De Amerikaanse musicoloog Howard Slenk dook in 1967 in Plantijn's boekhouding en vond iets merkwaardigs.

Volgens het register drukte Plantijn 1.500 exemplaren. Maar het boek was gedrukt op een manier waarbij elk vel papier twee exemplaren opleverde, en het papierverbruik komt precies uit op 3.000 exemplaren. Bij nader inzien bleek in het register het oorspronkelijke getal ‘3000’ te staan, met daaroverheen in een zwaardere hand ‘15’.

Slenk's verklaring: Plantijn paste zijn boekhouding aan, zodat de overheid zou denken dat er maar 1.500 exemplaren waren. De andere helft kon hij verbergen. Dat blijft een vermoeden, maar wel een met een opvallend vervolg.

Veertien jaar later

In 1570 moest Plantijn, inmiddels drukker van de koning, de officiële lijst van verboden boeken drukken. Daarin staat, bij de Franse titels, ook het psalter van Marot en Bèze met de melodieën. Plantijn drukte dus zelf het verbod op zijn eigen boek.

Maar in 1578, toen Antwerpen in calvinistische handen was en psalmen zingen geen gevaar meer was, verstuurde Plantijn vanuit zijn magazijn in Frankfurt een lading boeken naar Engeland. Tussen de Franse psalters uit Parijs, Genève en Lyon staat ook een post ‘Psalmes plantin’, veertien jaar nadat het boek zogenaamd verbrand was.

Plantijn tussen Rome en Genève

Het verhaal laat zien hoe Plantijn werkte. Hij hield zich nauwgezet aan de regels en verzamelde alle goedkeuringen die hij kon krijgen. Hij maakte een boek dat voor twee kerken bruikbaar was. Hij paste zijn boekhouding aan toen dat nodig was. En hij had een netwerk tot ver over de grens om op terug te vallen. In 1564 bezochten duizenden Antwerpenaren clandestiene calvinistische diensten waar deze psalmen gezongen werden. Dat was een markt, en Plantijn was niet iemand die een markt liet liggen.

Twee jaar later, in het Wonderjaar 1566, zongen de calvinisten de psalmen in het openbaar, bij de hagenpreken buiten de stadsmuren. Velen van hen zongen misschien uit een boekje dat officieel niet meer bestond.

Bron: Howard Slenk, ‘Christophe Plantin and the Genevan Psalter’, Tijdschrift van de Vereniging voor Nederlandse Muziekgeschiedenis 20/4 (1967), pp. 226–248. Een uitgebreidere bespreking, met de archiefgegevens en enkele kanttekeningen bij Slenk, staat op polyglot.wursten.be. Zie ook Vergeten psalters en Geschiedenis van de psalmberijming (2).