Hollow Men

   

Home
Up
Journey of the Magi (NL)
Hollow Men
Ash-Wednesday
Four Quartets

T.S. Eliot: van Hollow men tot Ash-Wednesday

vervolg van deel I : The Journey of the Magi door The Waste Land

 

teksten geschreven voor en uitgesproken tijdens een concert met triosonates (deel 2) van Willem Ceuleers.

Dit concert vond plaats op 26 maart 2006 in de Protestantse Kerk van Antwerpen-Oost.

 

The HOLLOW MEN

 

Wat komt er nadat je hebt moeten vast stellen dat je leven zich afspeelt in  “The waste land”, het barre land… woest en ledig.

Niet zo simpel.

De diagnose van de kwaal is wel belangrijk, maar staat niet gelijk aan de genezing…

 

Eliot klaagt over gebrek aan inspiratie. Hij komt niet meer tot een groot gedicht.

Scherp en aangrijpend is dit wanhopig zoeken, naar invulling, zingeving, een weg… verwoord in een gedicht uit 1925: The hollow men… de lege mensen, de voze mens…

 

The Hollow Men

 

We are the hollow men

We are the stuffed men

Leaning together

Headpiece filled with straw. Alas!

 

Wij zijn de voze mensen

De opgezette mensen

We houden elkaar recht

Stropoppen, leeghoofden…

 

gekwetter, geklets, gebabbel, gejengel genoeg…

maar steekhoudende woorden ? voor een leven in ‘the Waste Land’ ?

Neen.

 

De ondertitel van dit gedicht is veelzeggend "Mistah Kurtz - he dead"

Dat is een citaat uit 'Heart of Darkness' van Joseph Conrad…

Dit verhaal is bij de meesten bekend in de vorm van de film 'Apocalypse Now', waarin Francis Ford Coppola het verhaal verplaatst van donker Afrika in de negentiende eeuw naar Vietnam in de twintigste eeuw… de reis naar het hart van de duisternis… de hel… op zoek naar Mr. Kurtz.

The horror, the horror… zijn daar de laatste woorden van Mr. Kurtz, Marlon Brando, die in de film overigens dit gedicht voorleest…

The horror, zo gruwelijk, dat de getuige er eigenlijk niet van getuigen kan…

 

Voor Eliot is dit de verwoording van zowel een eigen levenservaring als een algemene menselijke bepaaldheid… nl… dat als je eens bent afgedaald in het hart van de duisternis, in de hel… dat dan het gewone leven niet werkelijk meer lijkt…

Z’n zijnskracht, inhoud, grond verloren lijkt te hebben… het lukt niet meer…

 

Maar helemaal hopeloos en cynisch is het gedicht niet… Aan het eind klinken er flarden…

woorden van de andere kant… ook typografisch… flushed right… Flarden uit het Gebed des HEREN, For thine is the kingdom…

 

Tussen de idealiteit / En de realiteit

Tussen de droom  / En de daad

Valt de schaduw

Want van U is het Koninkrijk

 

Tussen de conceptie

En de creatie

Tussen de emotie

En de reactie

Valt de Schaduw

Het leven is heel lang

 

For Thine is

Life is

For Thine is the..

 

Maar de stem stokt…, de woorden dringen niet door…

De leegte is te diep, de duisternis te zwaar…

Er komt niets meer..

 

This is the way the world ends

This is the way the world ends

This is the way the world ends

Not with a bang but a whimper.

 

Niet met een knal, maar met gejengel, gedrens, gejank (dat is de betekenis van 'whimper')

 

Het lukt niet erg… dat is duidelijk…

Tot Eliot er zelf resoluut een kruis over maakt… over dit leven, deze duisternis.

Het tot verleden tijd verklaart en besluit in het heden te leven… be-amend wat er is, hoe rot het misschien ook is.

Het kruis dat hij erover maakt is het askruis: AsWoensdag.

 

De duisternis, the waste Land is niet weg… maar het verschiet van kleur, krijgt er nieuwe betekenis bij... Het wordt nu de woestijn.. waar Gods volk doorheen moet op weg naar het beloofde land, het paradijs..

 

Het is er nog niet, Hij is er nog niet, Maar terug naar the Waste Land… hoopt hij nooit meer te moeten….

 

Because I do not hope to turn again

Because I do not hope

Because I do not hope to turn

Desiring this man's gift and that man's scope

I no longer strive to strive towards such things

(Why should the agèd eagle stretch its wings?)

Why should I mourn

The vanished power of the usual reign?

 

Als je al weet welke je kant je niet op wilt, dan ben je toch al ergens..

 

 

 

Ash-Wednesday zang I

 

 

Ash-Wednesday laat horen wat Eliot van Lancelot Andrewes, die 17de eeuwse dominee heeft geleerd, een mijmerende quasi-rationele toon – t lijkt wel filosofie, tamelijk abstract – die echter een grote emotionaliteit in toom houdt…

Welke ?

De toetreding tot de Anglicaanse kerk was een weloverwogen stap, existentieel noodzakelijk: het heeft hem wel bijna al z’n oude vrienden gekost… Zijn moeder is 1929 overleden, zijn vrouw Vivien Heigh-Wood wordt steeds manischer, de huwelijkse samenleving met haar ondraaglijk, zijn overgang naar de … Toch draagt hij juist dit gedicht aan haar op: To my wife..

 

Dit te beseffen is essentieel voor het verstaan van Eliots gedichten.

Bij de publicatie schrijft Eliot aan zijn mentor, Reverend, Mr. Stead:

Tussen de gebruikelijke poëzie en het “stichtelijke vers” ligt een bijzonder belangrijk terrein dat nog bijna niet verkend is door de moderne dichters – de ervaring van iemand op zoek naar God, van iemand die aan zichzelf zijn intensere menselijke gevoelens tracht te verklaren in bewoordingen die overeenkomen met het godsdienstig perspectie.

Ik heb iets dergelijks voor het eerst trachten te doen in ‘Ash-Wednesday’…

 

Ash-Wednesday bestaat uit 6 zangen en de eerste schetst de contouren van wat Eliot in de crisis van zijn bekering langzaam is gaan ontwaren…

Eerst nog vaag, onbereikbaar…

 

Zang 1 begint met de resignatie van de ‘oude adelaar’… die niet meer weet waartoe zijn vleugels zouden kunnen dienen, een beetje stoïcijnse berusting.. de mens … die het allemaal al gezien heeft.: renounce…

Maar die – als die dan niet voorhanden is – dan maar besluit om zelf ‘een reden van vreugde’ te scheppen.. rejoice…

Hoe zinloos ook, terugkeer tot het vreugdeloze bestaan in the Waste Land is uitgesloten..

 

En als hij dan tot rust komt dan welt er aan het einde van deze eerste zang als vanzelf een gebed op… woorden uit de traditie van de kerk worden sterker…

Ash-Wednesday wordt het verootmoedigingsgebed… de biecht voor God aan het begin van zijn boetedoening = boeten = herstellen.

 

En verrassend: de priester, zijn geestelijke leidsman is … een vrouw

Die zal hem in de loop van het gedicht ook verder leiden… tot de top van de louteringsberg…

Wat Beatrice was voor Dante, zal deze ‘Vrouwe’ zijn voor Eliot. ..

 


Ash-Wednesday          I

 

Because I do not hope to turn again

Because I do not hope

Because I do not hope to turn

Desiring this man's gift and that man's scope

I no longer strive to strive towards such things

(Why should the agèd eagle stretch its wings?)

Why should I mourn

The vanished power of the usual reign?

 

Omdat ik niet hoop dat ik zal kennen

De twijfelglorie van het vaststaand uur

Omdat ik niet denk

Omdat ik weet dat ik niet zal kennen

De ene ware macht die op den duur moet slinken

Omdat ik niet kan drinken

Waar bomen bloeien en bronnen vloeien, want ook daar is niets

 

Because I know that time is always time

And place is always and only place

And what is actual is actual only for one time

And only for one place

I rejoice that things are as they are and

I renounce the blessèd face

And renounce the voice

Because I cannot hope to turn again

Consequently I rejoice, having to construct something

Upon which to rejoice

 

And pray to God to have mercy upon us

And I pray that I may forget

These matters that with myself I too much discuss

Too much explain

Because I do not hope to turn again

Let these words answer

For what is done, not to be done again

May the judgement not be too heavy upon us.

 

Omdat deze vleugels geen vleugels meer zijn die dragen

Maar louter slagen in de lucht

Lucht die nu uiterst droog is en klein

Kleiner en droger dan de wil

 

Teach us to care and not to care

Teach us to sit still.

 

Pray for us sinners now and at the hour of our death

Pray for us now and at the hour of our death.

 

 

 

ASHWEDNESDAY – zang 6

 

Eliots poëzie heeft veel van een puzzle. Als je je inspant inspant is ze zelfs qua beelden helemaal te ontraadselen. Als je je klassiekers uit de wereldliteratuur: Ezechiël (tweede zang: dorre doodsbeenderen), Dante, het book of Common Prayer, de Psalmen van David… dan kom je ver.

Vol tekstverwijzingen naar buiten dus (weet u nog: je voluit plaatsen in de traditie is het begin van alle creativiteit) maar ook intern…  En alles loopt door elkaar, bewust ! Want – remember – in deze poëzie gaat het om universele menselijke gevoelens, die per definitie niet in eenvoudige simpele woorden of beelden te vangen zijn..

Okay, de metaforen worden meer en meer religieus, maar hoeven daardoor nog niet onherkenbaar voor anderen…

 

In de zesde zang komen veel thema’s uit de eerdere, m.n. de eerste zang terug, letterlijk zelfs – lijkt het – maar welbeschouwd toch anders, veranderd door de gang van het gedicht zelf…,

 

Er is sprake van een meervoudige droom en ‘the Lady’ speelt een hoofdrol, maar ze heeft vele gestalten: sister, mother, zelfs holy mother, maar ook heidens: spirit of the fountain, of the sea..

Aards verlangen en eeuwigheidsverlangen gaan hand in hand, de eros is dubbelgericht, net als in Plato’s symposion.

Het licht dat richting geeft blijft ‘dubbellicht’ = twilight… between birth and dying

(Herinner u de Journey of the Magi en Dante !)

 

In elk geval ervaart de oude arend van de eerste zang dat zijn vleugels geenszins verlamd zijn en dat ook hij nog vliegen kan… Vliegen wil.

De stoïcijnse resignatie van de eerste zang is er nog, maar vreemd… doordat ze nu geplaatst wordt temidden van de symbolen van de dood: de rotsen en de kerkhofbomen (taxus): yew tree… wordt ze intenser…en verliest ze haar stoïcijns karakter..

 

Het gedicht eindigt met een laatste smeekbede tot de geliefde Lady, sister, holy mother, spirit of the fountain… geestelijk.

 

Religieus ? Christelijk ? … de taal is dat beslist, maar de emoties – zo houdt hij vol zijn universeel…

De Lady is leidsvrouw, muze, inspiratie… en nog veel meer.. tegelijk.

Zo bont als het leven zelf..


Ash-Wednesday VI

 

Although I do not hope to turn again

Although I do not hope

Although I do not hope to turn

 

Wavering between the profit and the loss

In this brief transit where the dreams cross

The dream-crossed twilight between birth and dying

(Bless me father) though I do not wish to wish these things

From the wide window toward the granite shore

The white sails still fly seaward, seaward flying

Unbroken wings

 

En het verloren hart verstijft en jubelt mee

Over verloren seringen en stemmen van de zee

En de zwakke geest wordt opstandig en snakt

Naar de zeelucht die verdween, de ranonkel geknakt

Wordt opstandig en wenst weer hier

De roep van de patrijs en de vlucht van de pluvier

En het blinde oog brengt voort

De lege vormen in de ivoren poort

En de reuk vernieuwt de zilte geur van de zandige aarde

 

This is the time of tension between dying and birth

The place of solitude where three dreams cross

Between blue rocks

But when the voices shaken from the yew-tree drift away

Let the other yew be shaken and reply.

 

Blessèd sister, holy mother, spirit of the fountain, spirit of the garden,

Suffer us not to mock ourselves with falsehood

Teach us to care and not to care

Teach us to sit still

Even among these rocks,

Our peace in His will

And even among these rocks

Sister, mother

And spirit of the river, spirit of the sea,

Suffer me not to be separated.

 

And let my cry come unto Thee.

 

[Nederlandse vertaling: Michel van der Plas]

 

© Dick Wursten, maart 2006


This site was last updated
 February, 2017

Previous Next