Franciscus' vogelpreek

   

Home
Up
Charlotte de Bourbon
Books
Movies
de vierde Wijze
Franciscus' vogelpreek
Holy ignorance
Aanbidding der koningen
de mythe van Europa
Pelgrimage naar Vézelay
de verboden lezing
A gothic incarnation
Dichters
de nar bij het altaar
Conques
Maria Magdalena
Charivarius

Franciscus en de vogels: Zag hij ze vliegen, of was hij goed wijs?

Het is een overbekend verhaal: Franciscus preekt tot de vogels, zijn lieve zusjes noemt hij ze, en ze luisteren stil naar hem. Een verhaal dat tegelijk een glimlach ontlokt en Franciscus tot een ‘rare vogel’ maakt. Moet je dat nu serieus nemen? Ga je Franciscus nadoen, dan zal er gevraagd worden of je wel helemaal goed bij je hoofd bent. Of om in de beeldspraak te blijven: zag Franciscus ze vliegen ? Of is er meer aan de hand? In elk geval blijken er ook andere, minder zoete, versies van het verhaal te hebben gecirculeerd…

lees ook Franciscus en de Kerststal

De vogeltjes – eerste versie

De zon schijnt, je bent in Umbria en daar wandelt Francesco met twee van zijn vrienden. Hij is goedgeluimd, want via zijn soulmate Clara heeft hij net bevestiging ontvangen dat z’n leven in armoe en z’n Wanderpredigten onder de zegen van God staat. Ze arriveren in een dorpje waar de mensen al zijn uitgelopen om hem te horen. In de bomen bij het dorpsplein zit een zwerm zwaluwen te kwetteren. Net op het moment dat men de vogels wil wegjagen, richt Franciscus zich tot de vogels en verzoekt hen vriendelijk doch dringend te zwijgen. Ogenblikkelijk gaan de snaveltjes toe en de heilige kan z’n predikatie houden. Even verder, vlak bij Bevagna, wordt hij begroet door een zwerm vogels van zeer diverse pluimage. Het lijkt wel alsof ze op hem zitten te wachten. “Gaan jullie daar maar even zitten in de berm en wacht op mij”, zegt Francesco tegen z’n vrienden, “dan richt ik mij even tot mijn lieve zusjes, de vogels.” En terwijl hij met de vogels het veld in loopt, begint hij te preken. Alle vogels zitten rondom hem en luisteren aandachtig. Pas als hij hun de zegen heeft gegeven, vliegen ze weg. Broeder Masseo heeft aan Tomas van Celano (de eerste biograaf van Francicscus) ook nog verteld wat de inhoud van de preek van Franciscus was: “Jullie vogels moeten God wel heel dankbaar zijn, omdat God zo goed voor jullie zorgt…”(en dan is het verder een doorslagje van het bekende stuk uit de bergrede over de ‘vogelen des hemels’) uitlopend op een strenge vermaning om toch vooral nooit te vergeten dankbaar te zijn. Tsja, laten we maar hopen dat dit stuk van de legende in elk geval niet waar is, want zoals Masseo het overlevert is het wel een heel flauwe moralistische preek geweest. 

Feit en Fictie

Zoals wel vaker met legendes over bijzondere mensen van vroeger, halen de verhalen niet het niveau van de echte ‘heiligen’. Franciscus was bijv. helemaal geen wereldvreemde dromer, een hippie avant la lettre, zoals er vaak van gemaakt wordt. De scène van de vogelpreek is sterk: het beeld van Franciscus die zich richt tot een schare vogels past ook bij zijn aandacht voor alle schepselen. De inhoud van de preek echter verknoeit het beeld helemaal. Het blijft zo een rariteit, een gratuit gebeuren. Ik klasseerde het verhaal van de vogelpreek dus als goedbedoelde fictie, geschreven door een volgeling van de tweede garnituur. Recentelijk ontdekte ik echter dat er nog een andere versie van hetzelfde verhaal heeft gecirculeerd, opgetekend uit de mond van Roger van Wendower, een van Franciscus’s vrienden, die nog bij diens leven naar Engeland is getrokken om daar te doen wat Franciscus in Italie deed: rondtrekken, het evangelie voorleven, en alles wat je hebt delen met het volk, kortom: een afdeling van de orde van de ‘kleine broeders’ (minderbroeders) stichten. En die versie is radicaal anders en past veel beter bij wat ik nog meer van Franciscus weet (aan feiten) dan die moralistische vogelpreek. Trouwens niet alleen het verhaal is anders, ook de setting. Wat in de bekende versie een charmant  maar bijna betekenisloos gebeuren lijkt, een incident, een fait divers, wordt plots een heel precieze en scherpe verkondiging… voor de mensen.  

Korte karakterschets van Franciscus van Assissi

Franciscus was geen wereldvreemde fantast. Als zoon van een welgestelde koopman uit Assissi wist hij precies wat er in de wereld te koop was en wat hem te doen stond. Hij trotseerde echter zijn vader en deed wat de rijke jongeling niet had gekund: z’n hele bezit (bestaanszekerheid) opgegeven om te kunnen gaan leven in de eenvoud van het evangelie, niet buiten het gewone leven in een klooster, maar er midden in, tussen de mensen, betrokken op al wat leeft, arm aan goederen, maar rijk aan geest. Hij leefde intens en fysiek en zijn optreden had een grote impact op z’n tijdgenoten. Natuurlijk was was hij voluit kind  van zijn tijd, de 12e en 13e eeuw, één van de spannendste periodes uit de geschiedenis van Europa. De kerk maakte zich breed in de samenleving maar kreeg te maken met een nieuw soort leden, ontwikkelde mensen die zelf ook de Bijbel lazen en het evangelie probeerden te interpreteren. Ze pasten die toe op hun eigen leven en confronteerden de gevestigde kerkleiders ermee. De tijd van de Katharen is nog maar net voorbij, de ‘armen van Lyon’ (Pietro Valdès) zijn er nog. Herbouw mijn kerk... dat had Franciscus als zijn roeping verstaan. En hij gaf aan die opdracht een heel eigen invulling. Niemand wist de evangelische raadgevingen concreter te vertalen dan hij. Hij had wel een droom, maar was geen dromer. Hij zag ze niet vliegen, maar stond met beide benen op de grond. En strategisch ging hij ook slimmer te werk dan menig Realpolitiker, ook bij zijn project ‘kerkherbouw’. Een botsing met de gevestigde kerk was onvermijdelijk. De paus, Innocentius III, was immers ook  bezig – welbewust en ook vanuit een droom – met ‘kerkbouw’. Hij wilde de kerk uitbouwen tot een machtig instituut, dat de wereld zou veranderen en koningen zou doen buigen.Geld, glans, glorie en geweld, dat waren de bouwstenen waarmee hij werkte aan de kerk van de toekomst. Heel anders dus dan de armoe, geweldloosheid en nederigheid van Franciscus.  

Francesco en de paus

In de Engelse versie wandelt Franciscus vlak voor de vogelpreek niet door zonnig Umbrie, waar hij op applaus wordt onthaald, maar is hij in Rome. Daar was hij met enkele vrienden naartoe getrokken om de toestemming van de paus te vragen om een orde te stichten, d.w.z. om te mogen rondtrekken in armoede en te prediken in de volkstaal. Alle biografen vertellen hoe de paus in toorn ontstak toen hij die vuile, stinkende mannen zijn hof zag binnentreden. Weggehoond had hij ze: “Ga maar naar de zwijnen om te preken, soort zoekt soort...”. Bekleed met varkensdrek en nog erger stinkend dan de dag ervoor was Franciscus de volgende dag teruggekomen en zijn verzoek herhaald. Terwijl alle suisses en de hele curie Franciscus opnieuw wilden wegjagen, was de paus van gedachten veranderd. Na een nachtje slapen gaf hij Franciscus z’n zegen (magistraal verbeeld in de droom van paus Innocentius waarin hij de Sint-Pieter ziet wankelen en waar Franciscus kerk rechthoudt). Deze beslissing pleit trouwens zowel voor het inzicht van de paus als voor het kerkpolitieke vernuft van Franciscus. Door Franciscus toe te staan een bedelorde te vormen en rond te trekken heeft de paus de harten van veel Zuid-Fransen en Noord-Italianen teruggewonnen (waar het trauma van de uitroeiing van de Katharen nog diep zat) en in zekere zin heeft hij zo de eenheid van de kerk gered, terwijl tegelijk het ‘gezicht’ van de kerk door Franciscus en zijn vrienden enorm vermenselijkt werd. Afin, terug naar de vogelpreek. In de Engelse biografie is het verhaal namelijk nog niet gedaan. Roger van Wendower vertelt:

 vogelpreek – tweede versie

 “Bij het verlaten van het Vaticaan begon Franciscus onmiddellijk in Rome te prediken maar het volk van Rome verhardde z’n hart, verachtte zijn preken en keerde Franciscus de rug toe. Na verscheidene dagen tevergeefs geprobeerd te hebben door te dringen tot de harten van de Romeinen, keerde Franciscus zich van hen af, schudde het stof van zijn mantel, riep de Heer aan als getuige van hun verdorvenheid en besloot met de woorden: “Van nu aan zal ik het woord van Christus brengen tot de wilde dieren en de vogels des hemels, zodat zij het woord van de Heer zullen horen en gehoorzamen.” En terwijl hij de stad verliet, zag Franciscus kraaien, wouwen, eksters en ander gevogelte dat daar vliegt in het midden des hemels en dat zich voedt met aas en het afval van de stad, en hij beval die naar  hem te luisteren […]. Op zijn woord verzamelde zich een hele menigte van vogels rondom hem en ze luisterden stil naar hem, de ogen gericht op de prediker. Toen dit verhaal bekend werd in de stad, kwamen de inwoners van Rome tot inkeer en smeekten Franciscus terug te keren en ook tot hen het evangelie te preken.”

 Tot slot

Beste lezer, dat Franciscus dit gedaan heeft, geloof ik meteen. Dat past helemaal bij zijn concrete, plastische levensstijl, waar alles prediking kan worden. En, zeg nu zelf, deze vogelpreek, dat is nog eens een preek tot… de mensen. Beschamender kan niet, en bijbelser ook niet. Lees maar eens wat er staat in Jeremia (h. 8:7) en zet er dan ook nog eens het laatste bijbelboek naast, de Openbaring aan Johannes (h. 19,17-18) waar het gevogelte des hemels wordt ingezet om Gods oordeel over het goddeloze Babylon te voltrekken (een tekst die heel populair was in de 13e eeuw en waarvan u hiernaast een afbeelding vindt uit een Glossed Apocalyps van ong. 1260, British Library; volgens Klingender mag je de aartsengel Michael en Franciscus zelfs identificeren).  die Engelse franciscanen durfden nogal. En Franciscus was me er nogal één. Afin: we konden het eigenlijk allemaal al weten want de os en de ezel in de kerststal verkondigen dezelfde boodschap als de vogels alhier, en ook zij komen rechtstreeks uit het boek der profeten (Jesaja 1:2-3). Hij zag ze niet vliegen, die Francesco, hij kon zich alleen vreselijk ergeren aan de hardhorendheid van de mensen.

juni 2012, Dick Wursten

bron: St. Francis and the Birds of the Apocalypse (F. D. Klingender, 1953)

 

This site was last updated
 November, 2018