harmonia mundi

   

Home
Up
Onderwijs
Qui cantat bis orat
muzisch...
Music for a while
Schütz in zijn tijd
Lamentationes
St. Caecilia
harmonia mundi
Bach Cantates
Ars Nova
Llibre Vermell
Virginal Book
A lieta vita
Partituren
Theun de Vries
A.C.M.

Harmonia Mundi
musica (mundana, humana, instrumentalis)

 

Voor de meeste mensen is ‘Harmonia Mundi’ niet meer dan de naam van een CD-label.

Voor de Middeleeuwer en de mens van de Renaissance, ja tot ver in de nieuwe tijd, was het veel meer. Het was de uitdrukking bij uitstek van het geloof in de Goedheid van de Schepping.

Maar er is een probleem. Die goedheid zie je niet zomaar, laat staan de harmonia mundi….  dat wil zeggen, dat alles klopt met alles, dat alles in ‘harmonie’ is met elkaar. Integendeel. Een oppervlakkige beschouwer van het wereldgebeuren neemt veel disharmonie waar, hoort dissonanten, ziet geen ‘concordia’, maar discordia… t is hier vaak een kakofonie in plaats van symfonia, chaos in plaats van kosmos…

De kerkvaders, die ook niet blind waren, geloofden toch in die harmonia mundi. Ookal was het paradijs verloren, toch was de schepping nog niet tenietgedaan. Temidden van de chaos moet kosmos te vinden zijn, temidden van kwetsuren, moet heelheid bestaan: ook objectief… vonden zij. Concordia discors: Concordia is het hoofdwoord, discordia slecht bijkomend. Het kwaad blijft principieel accidenteel. Dus: er moet geloofd en gezocht worden naar overeenstemming, ook van hetgeen dat niet overeenstemt. Dat was hun definitie van muziek: en tegelijk hun levensovertuiging.

 

Dus zocht men in heel de wereld naar tekenen van die harmonie, men zocht met alle vermogens die men had, van de ziel, van het verstand en zeker ook met alle zintuigen… naar die harmonia Mundi, men wilde de musica mundana.  horen.

En zo zag men harmonie en schoonheid in de beweging der hemellichamen (muziek der sferen) en in de mens en zijn wereld.. en men zag die in de wonderlijke communicatie tussen tussen ziel en lichaam. En ook daar hoorde men veel dissonanten, zeker als de mensen elkaar op de huid gingen zitten, veel concordia discors. Maar zo vond men -  Je kunt toch niet niet geloven dat er uiteindelijk geen harmonie zal zijn. Misschien helpt het om je God de Schepper voor te stellen als een kunstenaar (een Musicus), een componist, die de ganse schepping in het aanzijn musiceerde. Ja het universum is zijn lied, het heelal zijn compositie. Clemens van Alexandrië zei het zo: “God componeerde de hele schepping door er melodie in aan te brengen; Hij bracht de discordia van de verschillende elementen samen in één concert. Het is een kwestie van verhoudingen tot elkaar, in ruimte en tijd. Daar is spanning, maar uiteindelijk worden die opgelost in harmonie…

 

En - zo ging men dan verder  - als je goed naar de wereld kijkt en je verstand en je zintuigen gebruikt,  dan kun je het nog altijd zien, waarnemen, begrijpen en horen: Wat een muzikale ervaring is voor het oor is het ‘vatten’ van een natuurwet voor het vernemende intellect. De harmonia Mundi, de musica mundana: Kijk naar de planeten in hun banen, zie de onderlingen verhoudingen. het zijn – zo dacht men – dezelfde als die van de toonladder… Hoor: hemelse muziek..   En de mens… Als Microcosmos, kleine wereld… correspondeert in al z’n delen met die grote wereld… musica humana.. harmonie in de mens, tussen lichaam en ziel.. en zo ook tussen mensen. harmonia humanae vitae… ook wel “vrede en recht” genoemd… Ja natuurlijk ook hier geldt: concordia discors… dissonanten hebben hun plaats, binnen een naar consonantie neigend geheel.

 

Ongehoord is deze musica, onhoorbaar zelfs (musica speculativa). Is ze er wel: deze harmonie, deze eenheid in de tegendelen Ja, roepen dichters en muzikanten nog steeds in koor, nog eeuwen nadat Ptolemaeus het veld heeft moeten ruimen en er een mechanisch wereldbeeld voor in de plaats kwam. En als je het niet gelooft, dan kun je het horen: in de laagste vorm van de harmonia mundi, de musica instrumentalis , dat wat wij gewoonlijk muziek noemen. Deze werd geacht een reflectie te zijn van de harmonia mundi…een soort present-stelling van de musica mundanai, in de wereld van de mensen, met mythische kracht: aan de arme stervelingen iets van hun verloren harmonie teruggeven…

 

John Dryden, goede vriend van Purcell schreef een ooit een prachtige ode op deze Heavenly harmony, voor St Caecilia’s Day in 1739 zette Handel het op muziek.  

 

 

Pour la plupart des gens ‘Harmonia mundi’ n’est rien d’autre que le nom d’un label de CD.

Pour l’homme du Moyen-Age ou de la Renaissance, jusqu’à bien loin dans les temps nouveaux, cela signifiait bien plus. C’était par excellence l’expression de la Bonté du Créateur… Mais il y a un problème. Cette bonté ne se voit pas si facilement, et ‘l’harmonie universelle’ pas davantage… ce qui signifie  en clair que tout est dans tout, et que toutes les choses sont en état de réciproque harmonie. Par contre, un observateur de l’actualité mondiale perçoit beaucoup de dysharmonies, entend des dissonances, n’aperçoit pas la ‘concorde’ mais la discorde… et les bruits que produit l’homme ressemblent souvent à une cacophonie plutôt qu’une symphonie, à un chaos plutôt qu’à un ordre cosmique. 

Bien sûr, disent les anciens Pères de l’église, sans doute… 

Mais ce monde est néanmoins le meilleur de tous les mondes possibles, et même le plus beau

Pour vous en convaincre, il faut vous représenter Dieu comme un grand Musicien… et la Création comme une composition musicale. Oui, l’univers est son chant, sa composition. Clément d’Alexandrie disait ainsi les choses : « Dieu compose toute la création en y incorporant une mélodie ; il rassemble en un concert les différents  éléments de la « discorde ». C’est une question de relations et de proportions réciproques de tous les êtres, dans l’espace, dans le temps… Il existe une tension, mais en définitive tout se transcende en harmonie… C’est par une telle démarche que nous pouvons progresser – en regardant bien le monde et en faisant usage de notre intelligence et de nos sens, il est toujours possible d’y voir, de prendre conscience, comprendre et entendre cette harmonie

L’Harmonie universelle, la musique du monde…Regardez les planètes dans leur course, voyez leurs proportions les unes par rapport aux autres. Elles sont comme les tons d’une gamme  musicale… Écoutez : c’est une musique céleste. Et l’espèce humaine… ressemble à un microcosme, un monde en petit… elle correspond dans tous ses composants à ce monde immense… c’est la musique humaine… L’harmonie propre à l’homme, entre l’âme et le corps… et de même entre les hommes. L’Harmonie de la vie humaine… on lui donne également les noms de « justice et paix »… Naturellement ici font leur apparition : concorde et discorde… les dissonances ont leur place, incorporées dans un vaste ensemble.

 Si cette harmonie n’est pas perçue, et que sa musique n’est pas entendue  (musique spéculative), elle n’en n’existe pas moins, et réalise une unité à partir de tous les contraires.

Oui, nous le confirment en choeur poètes et musiciens, des siècles après que Ptolémée ait dégagé le terrain, et qu’avec Copernic une vision mécanistique de l’univers se soit faite jour… 

Et si vous ne croyez pas cette évidence, vous pouvez l’entendre : dans l’ultime forme, abaissée à l’échelle humaine, de l’harmonie du monde… la musique intrumentale…, ce que nous appelons habituellement « la Musique ». Avec une force mythique  elle est perçue à l’échelon des hommes comme étant une image en miroir, mais en réduction, de l’harmonie des sphères… une représentation relativement amoindrie de ce qu’est la « musique universelle »: une manière de rappeler aux pauvres humains leur harmonie originelle…

John Dryden, grand ami de Purcell a écrit une ode magnifique sur le sujet de cette Heavenly harmony, de cette harmonie céleste. Pour le jour de la Sainte Cécile en 1739 Händel l’a mise en musique…

 

 

 
This site was last updated
 February, 2017