|
|
Vergeven, dat gaat zomaar niet !
- te goedkope (snelle)
vergeving
- berouw nodig voor vergeving
?
- echte vergeving
De ruzie
Wat precies de aanleiding was, weet hij allang niet meer,
maar woedend is hij, woedend op zijn vrouw. De woorden stromen
uit zijn mond, het ene nog kwetsender dan het andere. Al zijn
agressie en frustratie reageert hij op haar af. Zwakjes stribbelt
zij nog tegen, probeert hem te kalmeren en tot rede te brengen,
maar het mag niet baten. Hoe meer ze tegenspreekt, hoe heviger
hij tekeergaat. Tenslotte grijpt hij een oud Grieks beeldje van
de kast en smijt het kapot tegen de muur. Met dat het beeldje
kapotspringt, knapt ook bij hem de veer; min of meer
verbijsterd staart hij naar de brokstukken en het geschrokken
gezicht van zijn vrouw. Een gevoel van schaamte en afkeer komt
over hem, in verband met wat hij gezegd en gedaan heeft, hij
raapt het hoofd van het beeldje op en gaat naar zijn vrouw toe en
vraagt haar om vergeving. Hij zegt, dat hij het allemaal niet zo
bedoeld heeft, dat het hem spijt van dat beeldje en van zijn
woorden, of ze 't hem wil vergeven.
Zijn vrouw, die dergelijk onredelijke woede-uitbarstingen van
hem wel gewend is, is opgelucht dat het weer over is en ondanks
dat hij haar inwendig wel degelijk pijn heeft gedaan, antwoord
zij: 'Oké, we praten er niet meer over, 't is al goed, vergeven
en vergeten, zand erover!'. Even later zetten ze de TV aan en
onder het kijken naar een familiekwis nemen de dingen langzaam
maar zeker weer hun gewone loop. Het leven gaat weer op de oude
voet verder, alsof er niets is gebeurd.... Toch als ze later naar
bed gaan, knaagt er nog iets in zijn hoofd. Hij heeft het gevoel,
dat er iets niet helemaal in orde is, maar het is te vaag om uit
te spreken en ze hadden toch gezegd: vergeven en vergeten, we
praten er niet meer over. Ook zij voelt zich niet helemaal lekker.
Ze heeft het gevoel, dat zij en haar man weer iets verder uit
elkaar zijn gedreven, dan voorheen, maar ja, ze wil ook niet
zeuren. En dat beeldje, nou ja, dat had ze nog wel van haar
moeder geërfd, maar ja, niks aan te doen. Iets ongelukkiger dan
de vorige nacht vallen ze tenslotte in slaap.
Goedkope vergeving
Bovenstaande ruzie is niet erg schokkend of buitengewoon, maar
juist daarom heel typerend voor de manier waarop in conflicten
wordt omgegaan met 'vergeving'. De vergeving wordt snel gevraagd
en ook vlot gegeven. Wat er precies vergeven moet worden, wat er
nou misging in die ruzie, waar de schuld en de oorzaak ligt, het
is blijkbaar allemaal van geen belang: Als er maar vergeven wordt.
Ik zou dit verschijnsel willen noemen (in navolging van
Bonhoeffer's 'goedkope genade') goedkope vergeving. Goedkope
vergeving is een voorbarige vergeving, is een onechte vergeving,
is ten diepste geen vergeving. Het is een 'gebeuren' dat
vergelijkbaar is met de spreekwoordelijke 'doofpot' waarin het
kwalijke wordt weggestopt. Het is een gebeuren waarbij het kwade
wordt weggemoffeld in plaats van serieus genomen. Of om het met
een woordspel (helaas in het Duits) te zeggen: Het kwade wordt 'zugedeckt'
(toegedekt, gladgestreken) in plaats van 'aufgedeckt' (blootgelegd,
onthuld, aan de kaak gesteld).
In onze voorbeeldige ruzie is er gewerkt met goedkope
vergeving, het kwade wat daar speelde is 'met de mantel der
vergeving' bedekt en dus woekert het onderhuids nog voort.
De gevoelens van gekwetstheid bij de vrouw, de gevoelens van
verbijstering bij de man over zijn eigen daad, zijn voordat ze
volledig aan het daglicht konden komen al bezworen door de acte
van vergeving: Zand erover! We praten er niet meer over. Hierdoor
lijkt in eerte instantie de rust gewaarborgd, de relatiebreuk
geheeld, maar dat is maar schijn. Niet enkel de vaas is bij de
worp van de man gesneuveld, ook in de vrouw is op dat moment (en
bij elk kwetsend woord voordien) iets kapot gegaan van binnen. En
haar verdriet, haar pijn is door haar vergevingswoord, niet weg.
Het zit er nog steeds. Zij voelt het als ze 's avonds naar bed
gaat, ze voelt het als ze haar man aanziet. Dat ze hem eigenlijk
niet meer vertrouwt, dat ze gekwetst is van binnen, dat is niet
weggenomen in hun vergevings-act. Ook - en laat dat evenzeer
duidelijk zijn - de man heeft zichzelf een kans ontnomen om zich
te bekeren, zichzelf beter te leren kennen, zichzelf te
veranderen, door de confrontatie met zijn verbijstering over en
afkeer van zichzelf te ontlopen door snel om vergiffenis te
vragen. Met elkaar hadden zij van het kwade iets goeds kunnen
maken, wanneer zij de vergiffenis, die geen echte vergiffenis was,
had ingehouden, had geweigerd en plaats had gegeven aan haar píjn
en haar woede en wanneer hij het had aangedurfd om zich nou eens
echt af te vragen, waarom hij nou zo tegen zijn vrouw sprak. Hij
had het misschien inderdaad wel niet zo bedoeld, maar hij heeft
het wel gezegd, hijzelf, bij volle bewustzijn. En gegarandeerd
zullen zij, juist omdat dat niet gebeurd is, omdat de wortel van
het kwaad er nog rustig zit, nog verder uiteen groeien en de
ruzies zullen zich herhalen, als zij niet alsnog eerlijk zijn ten
opzichte van zichzelt en elkaar.
Dat alles is het gevolg van goedkope vergeving.
Berouw en bekering
Bij echte vergeving wordt het kwade niet toegedekt, maar'aufgedeckt',
onthuld, aan de kaak gesteld. Dat betekent twee dingen. Degene
die kwaad heeft gedaan, wordt verplicht om zichzelf te
onderzoeken en volledig in te zien, wat hij misdaan heeft. De
draagwijdte van zijn draden, de werking van zijn woorden, de
volle omvang van zijn schuld moet hem bewust zijn.
Dat veronderstelt dus een bereidheid tot zelfonderzoek, tot
eerlijk erkennen en belijden van eigen fouten en tekortkomingen,
van schuld. Dat betekent dat echt berouw aan de basis ligt van de
vraag om vergeving. En aan de andere kant betekent het, dat
degene aan wie kwaad is gedaan serieus moet worden genomen.
Vergeving is een relationeel gebeuren, het speelt zich af tussen
mensen, heel concreet, mensen van vlees en bloed, die lijden
kunnen, die pijn gedaan kan worden, die onherstelbaar beschadigd
kunnen worden, die 'een beetje dood kunnen gaan' van binnen. De
pijn en het leed, de wonden en littekens van het slachtoffer
moeten volledig meewegen wanneer wij spreken over vergeving, ja
sterker nog: Wij moeten enorm oppassen om het slachtoffer niet
nog eens extra pijn te doen, door hem of haar te snel op te
roepen het nu maar eens te vergeven en te vergeten. Hoe vaak kom
je het niet tegen, dat mensen nadat ze zwaar zijn gekwetst door
iemand die hun zeer nabij was, die zij vertrouwden, die zij
beminden, na een paar maanden al weer onder druk gezet worden -
meestal door de omgeving - om nou toch eindelijk eens te vergeven.
Door dat te snel te eisen, duw je de slachtotfers vaak nog díeper
ín de put dan ze al zijn, kwets je ze opnieuw.
Zo gemakkelijk gaat dat niet, psychologisch niet, maar
theologisch evenmin. Echte vergeving kan eerst geschieden wanneer
een reeks andere grond-woorden van het menselijke samen-leven hun
beslag hebben gekregen. Vergeving wordt dus pas dan een
mogelijkheid, wanneer de mis-dadiger (hier geheel letterlijk
bedoeld!) zichzelf onderzoekt, zijn mis-daad erkent en vanuit die
houding (niet eisend, niet dwingend, dat kan nooit!) om vergeving
vraagt.
Naast berouw hoort dan zeker ook het (bijbelse) grondwoord
bekering (als verandering) genoemd te worden. En bekering is
naast een geestelijk gebeuren ook een heel concreet gebeuren, dat
zich kan uiten in'boete-doening','genoeg-doening' pogingen om het'weer
goed te maken' etc.. Bianchi heeft er terecht op gewezen dat dat
zeer wezenlijke elementen zijn om op een vruchtbare wijze met
schuld en schuldgevoel te kunnen omgaan en dat die in het
strafrecht bijvoorbeeld node gemist worden.
Echte vergeving
Als dit alles is geschiedt en er dus recht is gedaan aan de
ernst van de pijn van het slachtoffer en aan de
verantwoordelijkheid van de mis-dadiger voor zijn eigen daden en
zichzelf, dan kan er vergeving geschieden, als laatste en diepste
woord. En hier blijkt dan ook pas wat vergeving echt is. lets
totaal anders dan met een grote witmaker al het zwarte wegwassen,
iets totaal anders dan: zand erover, we praten er niet meer van.
Veel mensen vinden, dat als je berouw hebt getoond en een poging
hebt gedaan om het weer goed te maken, dat dan vergeving niet meer nodig is, dat je zo je schuld hebt afgekocht,
betaald. Maar dat is nou juist niet het geval.
Om dat duidelijk te maken, keren we even terug naar ons'voorbeeldig'
echtpaar met hun 'typische' ruzie.Laten wij eens veronderstellen,
dat de man tot inzicht zou zijn gekomen. Hij heeft oprecht berouw
over zijn mis-daden, hij ziet maar al te goed, hoezeer hij zijn
vrouw onrecht heeft gedaan, hij heeft dat ook aan haar bekend en
zij hebben het uitgepraat. Hij heeft haar een nieuwe vaas gekocht
(Ming-dynastie) en hij spant zich tot het uiterste in om
herhalingen in de toekomst te voorkomen.Kortom hij gaat
voorbeeldig om met zijn schuld. Dan nog zou er een onbenoembare rest gebleven zijn, die hij niet
meer kan goedmaken, met alle geld en liefde van de wereld niet.
Er is namelijk, zoals gezegd iets kapot gegaan, en niet alleen
die vaas (die ook door die Ming-vaas niet is teruggekomen). Zijn
woorden, zijn daden hebben bij haar een stukje van haar ziel
gedood. En een kwetsend woord, eenmaal uitgesproken kan niet meer
herroepen worden. De wond eenmaal geslagen zal altijd een
litteken blijven, hoeveel zalvende woorden nadien nog gesproken
worden.
Een mensenleven, ieder mensenleven is een onomkeerbare
geschiedenis. Een verwoest leven, een doodgereden kind, een
verkracht meisje, een angstig geworden ziel, het kan niet meer
hersteld worden, de verantwoordelijke kan door het berouw,
bekering of smartegeld zijn misdaad nooit meer ongedaan maken.
Gedane zaken nemen geen keer.
Deze historische component in het menselijk gebeuren maakt dan
ook de daad van vergeving tot zoiets unieks, en onmisbaars. Dààrom
rest er tenslotte tussen mis-dadiger en slachtoffer niets anders
meer dan vergeving. Dan is het alleen nog het vergevingswoord,
vernomen uit de mond van het slachtoffer, dat de relatie kan
herstellen. En dan zal de mis-dadiger ook volledig beseffen, wat
het uitspreken van dat woord aan zijn slachtoffer moet kosten.
Dan zal hij ook de betekenis van 'genade' weer leren kennen, en
hoe duur die is. Het echte vergevingswoord is bijna een
scheppingsdaad: het herschept een relatie tussen twee mensen, die
onherstelbaar geschonden was.
Het schept leven, waar het niet (meer) was. Misschien is het
ook wel niet voor niets, dat het woord 'vergeving' na de
evangelieën steeds minder in de bijbel voorkomt en bijvoorbeeld
de apostel Paulus bijna alleen nog maar spreekt over
gerechtigheid (en verzoening), want echt vergeven kost stukken
van mensen, zozeer zelfs, dat Christus Jezus, rond wie een enorme
golf van vergeving op gang komt, tenslotte zijn eigen leven - al
vergevend - moet weggeven als een lospríjs voor velen. Het is
dan ook enkel in het licht van dat kruis, waar niet te verzoenen
tegenstellingen worden opgengebroken en onvergeeflijke
relatiebreuken worden hersteld, dat mensen kunnen worden
opgeroepen 'ook elkander te vergeven'. Het is het hoogste wat de
ene mens aan een ander kan doen. Laten wij dit woord dan ook
hooghouden, metterdaad.
Dick Wursten (artikel eerder verschenen in "De Open Poort")
|
